Buzz
Câu chuyện tiến hóa đặc biệt này làm các nhà khoa học băn khoăn: Có phải đây chính là “bậc thầy sinh tồn” mới trong thế giới thực vật?
Sấm sét vốn được xem là mối nguy phá hoại rừng già, gây thiệt hại và giết chết cây cối. Tuy nhiên, ở rừng mưa nhiệt đới thấp Panama, một loài cây cao lớn đã tiến hóa để biến sét thành công cụ sinh tồn.
Đó chính là cây đậu tonka (Dipteryx oleifera). Nghiên cứu mới trên tạp chí New Phytologist cho thấy loài cây này không chỉ sống sót sau sét đánh mà còn tận dụng sức mạnh đó để tiêu diệt dây leo ký sinh và các cây cạnh tranh ánh sáng, tài nguyên.
"Chúng tôi bắt đầu nghiên cứu cách đây 10 năm và nhận thấy rằng sét làm chết nhiều cây lớn trong rừng, nhưng cây Dipteryx oleifera gần như không bị ảnh hưởng," nhà sinh thái học Evan Gora, tác giả chính nghiên cứu, cho biết.
Để theo dõi các tia sét, nhóm nghiên cứu đã lắp đặt hệ thống cảm biến điện trường cùng camera chuyên dụng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Barro Colorado, Panama. Gần 100 sự kiện sét đã được ghi lại giúp xác định chính xác vị trí và tình trạng cây trước, sau khi bị sét đánh.
Kết hợp dữ liệu cảm biến, hình ảnh flycam và khảo sát thực địa, họ phát hiện cây tonka gần như miễn nhiễm với sét. Sau mỗi cú sét, dây leo trên tán cây biến mất, còn cây kế bên thường bị thiêu cháy hoặc chết khô.
Trong suốt 40 năm phân tích dữ liệu, nhóm nghiên cứu phát hiện một rủi ro rõ ràng khi sống cạnh cây tonka. Theo Gora, “Nếu bạn là cây và mọc gần Dipteryx oleifera, nguy cơ chết sẽ cao hơn nhiều so với gần các cây lớn khác.”
Trung bình, mỗi cú sét đánh vào cây tonka sẽ phá hủy khoảng 2 tấn sinh khối thực vật quanh đó và tiêu diệt gần 80% dây leo ký sinh trên tán lá của nó.
Điều này có thể do cấu trúc sinh học đặc biệt của cây. Nghiên cứu trước cho thấy Dipteryx oleifera dẫn điện rất tốt, cho phép sét đi qua thân mà không gây cháy nổ – tương tự như dây điện cách nhiệt. Với chiều cao lên đến 40 mét và tuổi thọ hàng trăm năm, một cây tonka trưởng thành có thể bị sét đánh ít nhất 5 lần trong đời, mỗi lần giúp nó "dọn sạch" khu vực xung quanh để phát triển.
Cây tonka không chỉ sống sót mà còn hưởng lợi sinh sản rõ rệt. Nhóm ước tính rằng sét đánh giúp cây tăng 14 lần khả năng sản sinh hạt giống suốt đời.
Giáo sư Gregory Moore từ Đại học Melbourne, không tham gia nghiên cứu, cho rằng phát hiện này có thể áp dụng cho nhiều hệ sinh thái cây thân gỗ khác như rừng thưa hoặc savan, nơi cây mọc thưa và thường bị sét đánh.
“Chúng ta biết có những loài cây sống sót qua nhiều cú sét. Ở Úc, nhiều cây cao vượt qua cháy rừng và sau đó trở thành mục tiêu chính của sét, gọi là 'stags' – cây mất ngọn nhưng sống hàng trăm năm,” ông Moore giải thích.
Hiện nhóm của Gora đang mở rộng nghiên cứu đến rừng châu Phi và Đông Nam Á để xem liệu có loài cây nào khác cũng biết “tận dụng sét” giống cây tonka hay không.
