Buzz
Ngày nay, vật dụng này có thể trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống, nhưng trước đây, người ta đã từng chen lấn, đổ xô mua nó với giá vài triệu đồng mỗi chiếc.
Vào ngày 29/10/1945, chi nhánh của trung tâm thương mại Gimbels tại New York đã ra mắt một sản phẩm hoàn toàn mới. Hàng tỷ chiếc bút tương tự đã được sản xuất theo sau sự kiện này.
Gimbels chính là nơi đầu tiên bán bút bi, một sản phẩm đã trải qua nhiều thập kỷ để hoàn thiện. Những chiếc bút này, được chế tạo bởi Công ty Bút Quốc tế Reynolds, hứa hẹn sẽ chấm dứt những phiền toái mà người sử dụng bút máy phải đối mặt, như mực rò rỉ, nhòe chữ, hay vết mực đọng trên giấy.
Những chiếc bút bi mới hoàn toàn giải quyết được những vấn đề đó nhờ vào một loại mực đặc biệt có độ nhớt cao, khô nhanh và không bị lem. Công nghệ chủ yếu nằm ở viên bi xoay ở đầu ngòi bút, kết hợp với trọng lực, đảm bảo dòng mực chảy đều, ổn định, không bị bắn hay đọng lại vết mực trên giấy.
Bút bi mới vừa sạch sẽ lại rất tiện lợi, tuy nhiên, giá của nó lại không hề rẻ.
Chiếc bút bi Reynolds lúc đó có giá 12,50 USD – nếu tính theo giá trị ngày nay, nó tương đương hơn 180 USD – tức khoảng vài triệu đồng. Ngày nay, với số tiền này, bạn có thể mua hơn 1.000 chiếc bút tại các siêu thị lớn, với giá mỗi chiếc chỉ 3 nghìn đồng.
Bút mực ngày xưa nổi tiếng là một vật dụng vừa lộn xộn vừa gây phiền toái.
Đây là chiếc bút bi đầu tiên xuất hiện ở Mỹ, nhưng không phải là chiếc bút bi đầu tiên trên thế giới. Thực tế, người sáng lập công ty sản xuất nó đã phát hiện ra một phiên bản khác trong chuyến công tác ở Nam Mỹ.
Quá trình phát triển của chiếc bút bi này là một ví dụ điển hình về việc một thiết kế đột phá phải chờ đợi thời cơ thích hợp để phát triển.
Khởi đầu ồn ào, chìm vào quên lãng
Phát minh ra bút bi thường được ghi nhận cho László Bíró, một nhà phát minh người Hungary gốc Argentina. Tên của ông đã trở thành thuật ngữ chung để chỉ bút bi hiện đại (người phương Tây thường gọi bút bi là "biro"). Tuy nhiên, lịch sử của chiếc bút bi này còn lâu đời hơn nhiều.
John J. Loud, một người Mỹ, đã được cấp bằng sáng chế đầu tiên cho bút bi vào năm 1888. Loud, một luật sư và nhà phát minh nghiệp dư, mong muốn có một chiếc bút mực có thể viết trên những bề mặt thô như gỗ, da, và giấy. Sự đột phá của ông chính là viên bi thép xoay được giữ cố định trong ngòi bút.
Chiếc bút của Loud thực tế có thể viết trên da và gỗ, nhưng lại quá thô ráp để sử dụng trên giấy. Sản phẩm này không có giá trị thương mại và bằng sáng chế cuối cùng đã hết hiệu lực.
László Bíró là người đầu tiên phát minh ra cây bút bi, tiện lợi và dễ sử dụng hơn nhiều so với bút máy.
Nhiều nhà phát minh đã cố gắng cải tiến thiết kế của Loud trong những năm tiếp theo, nhưng chỉ đến khi Bíró xuất hiện vào thập kỷ 1930, sản phẩm mới được đưa vào sản xuất. Là một nhà báo ở Hungary, Bíró sử dụng bút máy hàng ngày và nhận thấy rõ những hạn chế của nó.
Gemma Curtin, giám tuyển tại Bảo tàng Thiết kế London, chia sẻ: "Ông ấy đã quá quen với bút máy, loại bút luôn bị rỉ mực, làm bẩn tay và khiến chữ viết bị nhòe, và ông ấy thực sự rất khó chịu với những vấn đề đó."
Tuy nhiên, chỉ đơn giản là đổ mực bút máy vào bút bi không phải là giải pháp. Loại mực này cần phải được thay đổi hoàn toàn.
László đã nhờ sự trợ giúp của anh trai mình, Győrgy, một nha sĩ và nhà hóa học tài ba. László nhận ra rằng mực bút máy khô quá chậm và cần một loại mực tương tự như mực in báo. Győrgy đã tạo ra một loại mực có độ nhớt cao, dễ lan tỏa và khô rất nhanh. Hơn nữa, loại bút này tiết kiệm mực hơn rất nhiều so với bút máy hay bị rỉ và đọng mực.
Curtin cho biết: "Các nhà phát minh khác đã nghĩ đến điều này trước đó, nhưng chính nhờ Bíró, kết hợp với sự hỗ trợ của người anh trai – một nhà hóa học xuất sắc – họ đã tìm ra được công thức mực phù hợp. Nó rất giống mực máy in và không bị lem."
Nguyên lý hoạt động của bút bi mô phỏng cơ chế hoạt động của chai lăn khử mùi – trọng lực và lực ấn giúp viên bi xoay và phết một dòng mực liên tục lên bề mặt giấy. Khi không sử dụng, viên bi sẽ nằm chặt vào đầu ống mực, ngăn không cho không khí vào làm khô mực. Thông thường, bút bi sẽ hết mực rất lâu trước khi mực khô hẳn.
László đã nhận bằng sáng chế cho chiếc bút bi của mình tại Anh vào năm 1938, nhưng Thế chiến thứ Hai đã làm gián đoạn kế hoạch đưa phát minh này ra thị trường. Vì là người Do Thái, László và anh trai quyết định rời châu Âu vào năm 1941 và di cư đến Argentina. Tại đây, László tiếp tục công việc phát minh của mình, nhận được sự hỗ trợ từ người bạn cùng hoàn cảnh, Juan Jorge Meyne.
Chiếc bút "birome" đầu tiên, tên gọi được biết đến ở Argentina, đã được ra mắt vào năm 1943, khi chiến tranh vẫn đang tiếp diễn ở châu Âu và Thái Bình Dương. Thiết kế này nhanh chóng thu hút sự chú ý của Không quân Hoàng gia Anh (RAF), và họ đã đặt hàng 30.000 chiếc. Những chiếc bút này có thể được sử dụng bởi phi hành đoàn ở độ cao lớn, điều mà bút máy không thể làm được do bị rỉ mực do thay đổi áp suất.
Vào năm 1945, hai công ty Mỹ – Eversharp Co và Eberhard Faber Co – đã hợp tác để mua bản quyền bút bi cho thị trường Mỹ. Tuy nhiên, họ đã quá chậm. Doanh nhân Mỹ Milton Reynolds, khi đến Buenos Aires, đã bị ấn tượng mạnh bởi chiếc bút mới này. Ông mua vài chiếc và sau khi trở về Mỹ, đã thành lập Công ty Bút Quốc tế Reynolds để phân phối thiết kế mới.
Chiếc bút của László Bíró đã thu hút sự chú ý của Không quân Anh trong Thế chiến thứ Hai.
Điểm then chốt là thiết kế của Reynolds đã có đủ sự thay đổi để tránh vi phạm bằng sáng chế của László Bíró, và chiếc bút bi này trở thành chiếc đầu tiên được bán ra vào tháng 10 năm đó. Nó nhanh chóng trở thành món đồ phụ kiện mà ai cũng muốn có.
Như tạp chí Time đưa tin, "hàng nghìn người đã chen lấn, giẫm đạp lên nhau vào tuần trước để chi 12,50 đô la cho mỗi chiếc bút mới", và lưu ý rằng chiếc bút này chỉ cần được bơm mực một lần mỗi hai năm.
Gimbels đã đặt hàng 50.000 chiếc và bán được 30.000 chiếc ngay trong tuần đầu tiên. Theo Time, Gimbels đã thu về hơn 5,6 triệu đô la doanh thu (tương đương 81 triệu đô la hay 62 triệu bảng Anh hiện nay) từ chiếc bút mới chỉ trong sáu tháng đầu.
Curtin cho rằng hiện nay bút bi có thể bị xem như một vật dụng thông dụng, gần như chỉ dùng một lần, nhưng cũng đáng để chúng ta dừng lại và trân trọng sự đơn giản, sạch sẽ trong cách vận hành của nó. "Đó là một trong những ngôi sao thiết kế mà ai cũng yêu thích."
Cuộc cách mạng bút bi giá rẻ
Thế hệ bút bi đầu tiên được thiết kế theo kiểu dáng bút máy. Chúng được làm bằng kim loại và có thể nạp thêm mực. Bút Reynolds chú trọng đến khả năng sử dụng suốt hai năm mà không cần thêm mực, một trải nghiệm hoàn toàn khác biệt so với bút máy. Dù không mang vẻ đẹp trí thức như bút máy, nhưng bút bi vẫn được coi là một sản phẩm đáng mơ ước. Nếu muốn có một dụng cụ viết thực sự rẻ tiền, người ta sẽ chọn bút chì.
Tuy nhiên, điều này đã dẫn đến một vấn đề. Quá nhiều công ty, bao gồm cả Eversharp và Parker – hãng bút máy nổi tiếng – đã tham gia vào cuộc đua bút bi, khiến thị trường trở nên bão hòa. Mọi người mua ngòi thay thế, nhưng không ai muốn mua thêm vỏ bút mới.
Đột phá thay đổi bút bi mãi mãi không đến từ Mỹ mà lại đến từ Pháp. Marcel Bich, một nhà công nghiệp Pháp gốc Ý, người đứng đầu một công ty sản xuất bút bi, chính là người đã thực hiện điều đó.
Marcel Bich là người đầu tiên biến bút bi thành một sản phẩm giá rẻ, sản xuất hàng loạt.
Bich nhận thấy rằng các loại bút bi trước đó vẫn là sản phẩm cao cấp – một giải pháp thay thế bút máy nhưng lại được thiết kế để có thể thay mới thường xuyên và có giá thành thấp hơn nhiều.
Curtin chia sẻ: "Những chiếc bút bi đầu tiên ở Anh có giá khoảng 55 shilling (tương đương 107,50 đô la theo thời giá hiện tại). Một chiếc bút bi của Bic chỉ tốn của bạn một shilling.”
David Sax, nhà báo người Canada và tác giả cuốn sách The Revenge of Analog, nhận định chiếc bút bi mới có tác động mạnh mẽ tương tự đối với chính hành động viết. "Bút bi là thiết bị tương đương với điện thoại thông minh ngày nay. Trước đó, viết là một hành động tĩnh tại phải được thực hiện trong một môi trường nhất định, trên một loại bàn nhất định, với tất cả những thứ khác trong tay để cho phép bạn viết."
"Điều bút bi làm được là biến việc viết lách thành thứ có thể diễn ra ở bất cứ đâu. Tôi đã viết trong tuyết và mưa, trên lưng xe địa hình, trên thuyền giữa biển và giữa đêm khuya," Sax nói. Bút bi không tốn pin, không cần cắm điện giữa nơi đồng không mông quạnh, và ngay cả cái túi chật nhất cũng có thể chứa nó. "Nó chỉ hỏng nếu hết mực," Sax nói thêm.
Một lý do chính giúp chiếc bút rẻ và tiện dụng của Bich thành công là nhờ những cải tiến trong công nghệ sản xuất. Việc sản xuất nhựa hàng loạt cho phép bút bi mới được sản xuất với giá cực kỳ rẻ. Trong những thập kỷ tiếp theo, bút thậm chí còn trở nên rẻ hơn mà vẫn giữ nguyên khả năng viết. "Mẫu cơ bản, giá rẻ do Bic sản xuất vẫn hoạt động tốt như cách đây 50 hay 60 năm," Sax khẳng định.
Được sản xuất từ năm 1950, dòng bút Cristal đã đạt mốc 100 tỷ chiếc vào năm 2006. Nó trở thành vật dụng thường ngày đến mức những ưu điểm của nó dễ dàng bị bỏ qua.
Hensher phân tích: Thân bút hình lục giác giúp dễ cầm nắm; "trục trong suốt cho phép bạn nhìn thấy mực đang chảy ra". Một lỗ nhỏ trên thân bút giúp cân bằng áp suất không khí cả bên trong và bên ngoài bút. Sau đó là mực, khô trong vài giây thay vì hàng chục giây. "Thành thật mà nói, bút Bic là một phép màu đến mức bạn thậm chí không còn nghĩ về nó nữa."
Cái giá của sự tiện lợi
Tuy nhiên, hàng tỷ chiếc bút bi giá rẻ được sản xuất bởi vô số nhà sản xuất từ những năm 1950 đã để lại một di sản khác, một di sản ít được ca ngợi hơn. Bản chất dùng một lần của chúng đã tạo ra một lượng rác thải nhựa khổng lồ. Ước tính mỗi năm chỉ riêng tại Mỹ, hơn 1,6 tỷ chiếc bút bi bị vứt bỏ.
Curtin nói: "100 tỷ chiếc bút bi đã bán ra đó có lẽ đều đang nằm ở các bãi chôn lấp," đồng thời lưu ý rằng trong hầu hết các trường hợp, vỏ bút vẫn hoàn toàn có thể tái sử dụng nhiều lần. "Chỉ vì mực đã cạn, chúng ta lại vứt bỏ cả chiếc bút. Điều đó thật kỳ lạ."
Nhiều nhà sản xuất hiện nay đang thúc đẩy ý tưởng thay thế ruột bút cho các chiếc bút nhựa, chứ không chỉ giới hạn ở những chiếc bút kim loại đắt tiền. Các nhà sản xuất bút khác đã thay đổi thân bút nhựa bằng những ống làm từ bìa cứng hoặc kim loại – chính là vật liệu mà những chiếc bút bi cao cấp đầu tiên đã được làm ra hơn bảy thập kỷ trước.
Văn hóa kỹ thuật số của chúng ta có thể tôn vinh màn hình hơn giấy, nhưng Sax tin rằng chiếc bút bi giá rẻ vẫn sẽ tồn tại. "Khi những người trong giới công nghệ nói về công nghệ lỗi thời, họ không bao giờ tranh luận rằng bút là lỗi thời. Ngay cả Mark Zuckerberg và Elon Musk cũng sẽ có một đống bút nằm xung quanh."
