Buzz
Khi nhắc đến sự hy sinh vì lợi ích chung, loài người phải thua xa loài kiến. Mỗi người đều tham lam, mong muốn giành phần lợi ích cho riêng mình.
Ai từng đối diện với đàn kiến trong căn bếp đều nhận ra rằng chúng là loài sinh vật cực kỳ xã hội. Bạn hiếm khi chỉ thấy một con kiến đơn lẻ, chúng luôn gắn bó với đàn của mình.
Con người cũng là loài sống theo xã hội, mặc dù có một số người có xu hướng sống nội tâm, thích sự cô đơn và tránh xa đám đông. Tuy vậy, nhìn chung, xã hội loài người vẫn là một cộng đồng chú trọng vào sự hợp tác. Chúng ta hiếm khi làm mọi việc một mình từ đầu đến cuối.
Vậy, trong cuộc thi tiến hóa này, liệu kiến hay con người sẽ có bản năng hợp tác xã hội tốt hơn?
Ofer Feinerman, một giáo sư thuộc Khoa Vật lý các hệ phức hợp tại Viện Khoa học Weizmann, Israel, đã thiết kế một thí nghiệm để giải đáp câu hỏi này. Ông đã mời một nhóm người lạ ngẫu nhiên tham gia vào cuộc thi "giải đố" với đàn kiến.
Kết quả bất ngờ từ cuộc thi này, vừa được công bố trên Kỷ yếu Viện Hàn lâm Quốc gia Hoa Kỳ, đã mang đến cho chúng ta những góc nhìn mới về những ưu điểm và hạn chế khi con người làm việc độc lập hay theo nhóm.
"The Piano Moving Problem"
Để đánh giá khả năng hợp tác giữa kiến và con người, các nhà khoa học từ Viện Khoa học Weizmann, do giáo sư Feinerman chỉ đạo, đã tạo ra một thử thách mang tên "bài toán di chuyển piano" cho cả hai nhóm.
Đây là một câu đố nổi tiếng trong lĩnh vực robot học, yêu cầu tìm ra cách di chuyển một vật thể có hình dạng bất thường, như một cây đàn piano, từ điểm A đến điểm B qua một môi trường phức tạp.
Kiến và con người là hai loài duy nhất trong tự nhiên thường xuyên hợp tác để vận chuyển những vật nặng vượt xa kích thước cơ thể của mỗi cá thể. Vì vậy, bài toán di chuyển piano là một thử thách lý tưởng để đánh giá sự hợp tác giữa các cá thể, theo lời giáo sư Ofer Feinerman.
Do hình dáng phức tạp của đàn piano, các nhà khoa học đã đơn giản hóa vật thể này thành một hình chữ T lớn. Nhiệm vụ của các người tham gia là di chuyển vật thể hình chữ T này qua hai bức tường với các khe hẹp song song.
Các nhà nghiên cứu đã thiết kế hai bộ mê cung có kích thước khác nhau, tương thích với loài kiến và con người.
Ở phía con người, một nhóm những người lạ được mời ngẫu nhiên tham gia nghiên cứu. Họ sẽ thực hiện nhiệm vụ di chuyển vật thể hình chữ T theo các nhóm: nhóm cá nhân (1 người), nhóm nhỏ (6-9 người) và nhóm lớn (26 người).
Loài kiến Paratrechina longicornis, hay còn được gọi là "kiến điên", đã được mời tham gia thử thách cùng với con người. Đây là loài kiến đen, có chiều dài khoảng 3mm, phân bố rộng khắp thế giới. Chúng được gọi là "kiến điên" bởi vì khi tìm kiếm thức ăn, chúng di chuyển rất nhanh và hành động quyết đoán.
Các nhà khoa học đã tạo ra những miếng thức ăn hình chữ T với kích thước lớn và thả chúng vào mê cung, để đàn kiến vận chuyển về tổ. Những con kiến cũng được chia thành các nhóm: đơn lẻ, nhóm 7 con và nhóm lớn gồm tới 80 con.
Để đảm bảo sự công bằng với loài kiến, khi con người hợp tác di chuyển vật nặng, họ không được giao tiếp bằng bất kỳ cách nào, kể cả lời nói và cử chỉ. Người tham gia phải đeo khẩu trang và kính râm, để tránh việc sử dụng ánh mắt hay nét mặt để ám chỉ.
Bên cạnh đó, người tham gia chỉ được phép cầm vật nặng bằng tay cầm, giống như cách mà kiến khênh vác đồ vật. Các tay cầm này được trang bị máy đo để ghi lại lực kéo của từng người trong suốt quá trình thử nghiệm.
Các nhà nghiên cứu đã lặp lại thí nghiệm nhiều lần với mỗi nhóm, sau đó phân tích kỹ lưỡng video và các dữ liệu thu thập được, từ đó xây dựng mô hình vật lý và mô phỏng trên máy tính để xác định loài nào chiến thắng, thay vì chỉ đo thời gian hoàn thành thử thách.
Sự ích kỷ đáng xấu hổ của loài người
Không có gì ngạc nhiên khi khả năng nhận thức vượt trội của con người đã mang lại lợi thế trong thử thách cá nhân, khi họ có thể tính toán trước lời giải cho "bài toán di chuyển piano" và dễ dàng vượt qua một con kiến.
Tuy nhiên, khi thử thách được thực hiện theo nhóm, kết quả lại rất khác, đặc biệt là với các nhóm đông. Các nhóm kiến không chỉ hiệu quả hơn kiến đơn lẻ mà đôi khi còn vượt trội hơn cả con người.
Giáo sư Feinerman giải thích rằng điều này là do kiến hoạt động rất đồng bộ và có chiến lược trong nhóm. Chúng cũng có trí nhớ tập thể vượt trội, giúp duy trì hướng đi và tránh mắc lại sai lầm.
Trong thử thách cá nhân, con người đã thắng kiến.
Ngược lại, hiệu suất của con người không có sự cải thiện đáng kể khi làm việc nhóm. Khi giao tiếp giữa các thành viên bị hạn chế như kiến, hiệu suất của họ thậm chí còn giảm so với khi làm việc độc lập.
Mô phỏng và dữ liệu đo lực kéo chỉ ra rằng con người thường chọn các giải pháp "tham lam", mặc dù trông có vẻ hấp dẫn trong ngắn hạn nhưng lại không có lợi về lâu dài. Theo các nhà nghiên cứu, con người có xu hướng chọn giải pháp mang lại lợi ích cá nhân cao nhất, nhưng lợi ích chung lại thấp.
"Thực tế, một tổ kiến chính là một gia đình", giáo sư Feinerman cho biết. "Tất cả các con kiến trong tổ đều là anh chị em ruột và chia sẻ lợi ích chung. Đây là một xã hội khăng khít, nơi hợp tác vượt trội hơn cạnh tranh. Đó là lý do một tổ kiến có thể được xem là một siêu cơ thể sống, giống như một cơ thể với các 'tế bào' hợp tác lẫn nhau."
"Phát hiện của chúng tôi đã xác nhận điều này. Chúng tôi đã chứng minh rằng khi hành động theo nhóm, kiến thể hiện sự thông minh vượt trội. Đối với chúng, tổng thể lớn hơn tổng các phần. Ngược lại, việc hình thành nhóm không giúp con người mở rộng khả năng nhận thức. 'Trí tuệ đám đông' nổi tiếng trong xã hội mạng xã hội không xuất hiện trong thí nghiệm của chúng tôi".
Điều đáng chú ý là nghiên cứu này được thực hiện nhờ sự hợp tác của một nhóm các nhà khoa học, bao gồm giáo sư Feinerman, tiến sĩ Ehud Fonio từ Khoa Vật lý Hệ thống Phức hợp Viện Weizmann, giáo sư Nir Gov từ Khoa Vật lý Hóa học và Sinh học, cùng với tiến sĩ Amir Haluts. Công trình này được thực hiện dưới sự dẫn dắt của giáo sư Gov và giáo sư Amos Korman từ Đại học Haifa.
Vì vậy, bạn không cần phải lo lắng, mặc dù kiến có thể hợp tác rất hiệu quả trong các nhiệm vụ vận chuyển, chúng không thể làm việc cùng nhau để thực hiện một nghiên cứu khoa học như vậy.
Ít nhất, chúng ta vẫn là loài có trí tuệ vượt trội, mặc dù mỗi cá nhân trong chúng ta đều có phần ích kỷ. Khi cần phải hy sinh vì lợi ích chung, con người vẫn kém xa loài kiến.
