Buzz
Việt Nam đang nỗ lực đẩy mạnh việc ứng dụng công nghệ vào nghiên cứu khảo cổ học.
Trong quá trình khai quật khảo cổ vào năm 2025, các nhà nghiên cứu đã phát hiện một hệ thống móng cột có kích thước cực kỳ lớn, vượt qua những phát hiện trước đây tại Hoàng thành Thăng Long. Đặc biệt, một móng cột được tạo thành từ 81 lớp đầm liên tiếp, dày khoảng 4m, với diện tích mặt bằng từ 15 đến 18m², tương đương với diện tích một căn nhà nhỏ.
PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, cho biết đây là loại móng cột lớn nhất từng được xác định trong lịch sử kiến trúc Việt Nam.
Hệ thống các móng đơn phát hiện chủ yếu nằm trong lòng kiến trúc, trong khi các móng kép lại xuất hiện ở vùng rìa ngoài. Dựa vào các móng cột đã được phát lộ, các nhà nghiên cứu sơ bộ xác định Chính điện Kính Thiên có quy mô theo chiều đông – tây, bao gồm 9 gian. Phạm vi theo chiều bắc – nam hiện vẫn cần tiếp tục nghiên cứu để xác định chính xác mặt bằng quy hoạch tổng thể của công trình.
Các móng nền và móng cột của điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng (thế kỷ 15 – 18) được xây dựng trên nền đất sét của các giai đoạn trước đó, gồm thời Trần (thế kỷ 13 – 14), thời Lý (thế kỷ 11 – 12) và thời Tiền Thăng Long (thế kỷ 7 – 10).
Để làm rõ hơn về bối cảnh phát hiện, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội đã phối hợp cùng Viện Khảo cổ học tiến hành khai quật khảo cổ tại khu vực nền điện Kính Thiên, thuộc trục trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội, với tổng diện tích lên đến 580m².
Vị trí khai quật nằm dưới nền tòa nhà Pháo binh (CT04), công trình này đã được hạ giải theo quyết định 46 COM 7B.43, với quy trình hạ giải kiểm soát, tuân thủ các quy định của UNESCO và Hiến chương Quốc tế về Bảo tồn và Trùng tu Di tích và Di chỉ năm 1964 (Hiến chương Venice), phù hợp với Luật Di sản văn hóa Việt Nam năm 2024.
Theo báo cáo sơ bộ, địa tầng khu vực khai quật hiện tại có độ dày khoảng 6m, bao gồm 6 lớp văn hóa kéo dài từ thời Tiền Thăng Long đến thời hiện đại (thế kỷ 19 – 20). Lớp văn hóa thời Lê là dày nhất, gần 3m, bao gồm cả giai đoạn Lê sơ và Lê Trung hưng.
Các lớp văn hóa được phát hiện đi kèm với dấu tích kiến trúc đa dạng, bao gồm: một hàng gạch đỏ thời Trần (thế kỷ 13 – 14), một hàng gạch xám thời Lê sơ (thế kỷ 15 – 16), nền đá lát Ngự Đạo và 14 móng kiến trúc của Chính điện Kính Thiên thời Lê Trung hưng (thế kỷ 17 – 18).
Tính từ các đợt khai quật năm 2011, 2023 và 2025, tổng cộng đã phát hiện được 30/36 móng cột của Chính điện Kính Thiên, bao gồm hai loại móng đơn và móng kép. Ngoài ra, các nhà khảo cổ còn phát hiện 2 cống nước thời Nguyễn (thế kỷ 19) và 26/64 móng cột của kiến trúc điện Long Thiên.
Dấu tích điện Long Thiên cho thấy sự trùng khớp chính xác với giới hạn đông – tây của tòa nhà Pháo binh thời Pháp thuộc. Hệ thống móng cột và cống thoát nước đã được phát lộ, chứng tỏ điện Long Thiên được vua Gia Long xây dựng theo kiến trúc đặc trưng của triều Nguyễn với hình thức 'trùng thiềm điệp ốc', nơi tiền điện và chính điện cùng chung một nền móng, nối liền bằng gian thừa lưu.
Song song với công tác khai quật, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội đang thay đổi cách tiếp cận trong nghiên cứu, đặc biệt là tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin vào khảo cổ học. Dữ liệu khai quật hiện được số hóa, phục vụ cho việc nghiên cứu, so sánh và tái tạo các công trình kiến trúc cổ dưới dạng 3D.
Theo các nhà nghiên cứu, những cổ vật có quy mô đặc biệt vừa được phát hiện đang đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra các mô hình phục dựng không gian ba chiều và bản sao số (digital twin). Quá trình phục dựng này yêu cầu nghiên cứu chi tiết từng bộ phận, ghép nối các mảnh còn thiếu và đối chiếu với tư liệu lịch sử, hướng tới mục tiêu trưng bày và giúp công chúng tiếp cận di sản một cách trực quan và dễ hiểu hơn.
Trong lĩnh vực khảo cổ học, Việt Nam hiện đang áp dụng các công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo (AI) và thị giác máy tính (computer vision). AI giúp xử lý và phân tích lượng dữ liệu khảo cổ khổng lồ thu thập qua nhiều thập kỷ, trong khi công nghệ thị giác máy tính hỗ trợ nhận diện hiện vật, tạo bản đồ chính xác các địa điểm cổ, phát hiện các mẫu hình ẩn trong cảnh quan và thậm chí ghép nối những mảnh hiện vật vỡ vụn.
