Tỷ lệ sinh giảm mạnh: Cảnh báo khẩn cấp cho tương lai của nhân loại

Trong suốt nhiều thập kỷ, nhân loại đã lo sợ trước viễn cảnh dân số tăng mạnh, khi tài nguyên không đủ để đáp ứng nhu cầu của hàng tỷ người. Tuy nhiên, hiện nay, một mối nguy khác đang dần lộ diện, dù không ồn ào nhưng lại cực kỳ nghiêm trọng: Tỷ lệ sinh toàn cầu đang giảm mạnh, đe dọa đảo lộn tất cả các cấu trúc kinh tế và xã hội trong tương lai.

Thế giới đang phải đối mặt với vấn đề già hóa dân số

Một nghiên cứu quy mô lớn được công bố trên tạp chí The Lancet vào tháng 3/2024 cho thấy, Viện Đo lường và Đánh giá Sức khỏe (IHME) thuộc Đại học Washington (Mỹ) đã dự báo tỷ lệ sinh toàn cầu sẽ giảm xuống dưới mức thay thế (2,1 con/phụ nữ) vào năm 2030, sớm hơn tới 26 năm so với dự báo trước đó của Liên hợp quốc. Nếu tình trạng này không được khắc phục, đến năm 2100, khoảng 97% quốc gia và vùng lãnh thổ sẽ có tỷ lệ sinh dưới mức thay thế.

Theo số liệu từ Triển vọng dân số thế giới 2024 của Liên hợp quốc, số trẻ em trung bình mà mỗi phụ nữ sinh ra đã giảm từ 3,2 vào năm 1990 xuống còn 2,3 vào năm 2021. Cụ thể, tại Mỹ, tỷ lệ sinh là 1,62 con/phụ nữ, ở Trung Quốc là 1,09 và Hàn Quốc đạt mức kỷ lục thấp 0,72 vào năm 2023. Tình trạng này không chỉ diễn ra ở châu Á mà còn ở châu Âu, với tỷ lệ sinh ở Ý (1,2), Tây Ban Nha (1,3) và Đức (1,4) đang ở mức báo động.

Giáo sư Christopher Murray, Giám đốc IHME, cảnh báo: “Tỷ lệ sinh toàn cầu đang giảm nhanh chóng hơn so với mọi dự đoán trước đây. Mốc năm 2030 không còn là viễn cảnh xa vời mà là một khả năng rất thực tế”. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng ước tính rằng vào năm 2050, cứ 6 người sẽ có 1 người trên 65 tuổi, phản ánh rõ sự già hóa dân số trên toàn cầu.

Từ áp lực kinh tế đến sự thay đổi trong lối sống

Những biến động trong cấu trúc xã hội, văn hóa và điều kiện kinh tế là các yếu tố quan trọng dẫn đến sự sụt giảm nhanh chóng của tỷ lệ sinh. Theo báo cáo Toàn cảnh Xã hội 2024 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế thế giới (OECD), tỷ lệ sinh trung bình tại các quốc gia thành viên đã giảm một nửa trong vòng 60 năm, từ 3,3 con/phụ nữ năm 1960 xuống còn 1,5 con/phụ nữ vào năm 2022. Đồng thời, tỷ lệ người trên 65 tuổi sẽ tăng gần gấp đôi, từ 30/100 người trong độ tuổi lao động (năm 2020) lên 59 người vào năm 2060. Tình trạng này dẫn đến những hệ quả nghiêm trọng cho cấu trúc kinh tế - xã hội. Khi dân số trẻ giảm dần, lực lượng lao động suy yếu, nhiều nền kinh tế sẽ phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động, gia tăng chi phí lao động, giảm năng suất và tốc độ tăng trưởng chậm lại. Một xã hội với tỷ lệ người cao tuổi ngày càng gia tăng sẽ khiến chi phí y tế, lương hưu và an sinh xã hội leo thang, trong khi số người đóng thuế và lao động ngày càng ít đi.

Ngoài ra, những thay đổi về nhận thức và hành vi trong xã hội hiện đại cũng đóng một vai trò quan trọng. Một khảo sát toàn cầu của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) vào năm 2022 cho thấy, 1/4 người trẻ từ 15 - 24 tuổi không muốn có con hoặc chỉ mong muốn có một con duy nhất. Nguyên nhân chủ yếu đến từ chi phí sinh hoạt, biến đổi khí hậu, áp lực công việc và sự thiếu vắng các hệ thống hỗ trợ xã hội. Tại Nhật Bản, gần 40% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản cho rằng xã hội hiện tại chưa đủ điều kiện để họ yên tâm nuôi dạy con cái.

Bên cạnh đó, lối sống đô thị hiện đại, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số và tình trạng cô lập xã hội cũng đang tác động mạnh mẽ. Một khảo sát của Pew Research vào năm 2023 cho biết, người trưởng thành tại Mỹ trung bình dành 7 giờ mỗi ngày trước màn hình. Điều này dẫn đến việc thời gian giao tiếp trực tiếp giữa con người giảm đi, làm chậm quá trình kết hôn và trì hoãn quyết định sinh con.

Dù đã chi tiêu hơn 2 tỷ USD mỗi năm cho các chính sách khuyến khích sinh sản, Singapore, quốc gia có mật độ dân cư cao thứ hai thế giới, vẫn chỉ đạt mức sinh 1,05 vào năm 2023. Theo Bộ Phát triển Xã hội và Gia đình của Singapore, các biện pháp tài chính, nếu không đi kèm với cải thiện chất lượng cuộc sống tổng thể, rất khó để tạo ra hiệu quả lâu dài.

Liệu có thể đảo ngược xu hướng này?

Nhiều quốc gia đã triển khai các chương trình khuyến khích sinh con quy mô lớn, nhưng kết quả vẫn còn hạn chế. Tại Hàn Quốc, chính phủ đã chi hơn 200 tỷ USD từ năm 2006 đến 2023 cho các chính sách hỗ trợ sinh con, bao gồm trợ cấp tiền mặt, giảm thuế và hỗ trợ nuôi dưỡng con cái trong suốt 12 năm đầu đời. Tuy nhiên, tỷ lệ sinh ở quốc gia này vẫn tiếp tục giảm, đạt mức thấp kỷ lục vào năm 2023.

Một số quốc gia như Canada đang áp dụng chiến lược gia tăng nhập cư để đối phó với tình trạng thiếu hụt lao động. Vào năm 2023, Canada đã tiếp nhận hơn 430.000 người nhập cư, con số cao nhất trong lịch sử của quốc gia này. Tuy nhiên, chính sách này đòi hỏi một hệ thống hội nhập toàn diện, nếu không sẽ dễ phát sinh các mâu thuẫn văn hóa và tạo áp lực lên cơ sở hạ tầng xã hội.

Tại Pháp, mô hình phúc lợi toàn diện với các chính sách trợ cấp hàng tháng, trường mẫu giáo giá rẻ và chế độ nghỉ thai sản dài đã giúp duy trì tỷ lệ sinh gần 1,8, một trong những mức cao nhất ở châu Âu.

Tuy nhiên, theo Viện Thống kê Quốc gia Pháp (INSEE), tỷ lệ sinh này bắt đầu có dấu hiệu giảm, chứng tỏ rằng ngay cả các mô hình thành công nhất cũng đang phải đối mặt với sức ép không nhỏ.

Sự suy giảm tỷ lệ sinh toàn cầu không chỉ là vấn đề cần giải quyết bằng các chính sách ngắn hạn mà là một thách thức lâu dài liên quan đến hệ giá trị và mô hình phát triển. Nếu không hành động ngay từ bây giờ, thế giới sẽ đối mặt với một tương lai già hóa. Câu hỏi lớn đặt ra là: liệu chúng ta đã thực sự sẵn sàng hành động, hay sẽ đợi đến khi quá muộn?

“

GS Anna Rotkirch - Giám đốc Viện Dân số tại Phần Lan, nhận định: Chính sách chỉ là một phần. Điều quan trọng khiến mọi người quyết định sinh con là cảm giác tương lai đủ an toàn, cộng đồng đủ gắn kết và cuộc sống đủ đáng sống. Chính sách chỉ có thể hiệu quả khi gắn liền với một môi trường sống tích cực, nơi con người thực sự mong muốn xây dựng gia đình.