Buzz
Bản chất của quá trình đọc và khả năng đọc hiểu
Tuy nhiên, việc đọc hiểu (reading comprehension) một bài viết bằng tiếng Anh là một thách thức to lớn đối với người học ở mọi lứa tuổi. Pearson và các cộng sự [2] cho rằng đọc hiểu là hành vi liên kết những thông tin về mặt chữ viết với kiến thức nền (schema) - tức tất cả những thông tin về thế giới xung quanh mà mỗi người đã tiếp nhận và lưu trữ trong ký ức. Mục đích cuối cùng của việc đọc hiểu không phải là hiểu từ vựng, hiểu câu, mà là hiểu tổng thể văn bản.
Những thách thức trong quá trình đọc hiểu
Tuy nhiên, các yếu tố như hạn chế về năng lực ngôn ngữ, khác biệt về văn hóa, thiếu cơ hội tiếp xúc với tiếng Anh trong đời sống thường ngày, v.v... là những rào cản khiến việc đọc hiểu trở nên khó khăn. Đây cũng là những vấn đề mà thí sinh tại Việt Nam thường gặp phải, bởi khác biệt về văn hóa Á Đông và văn hóa phương Tây, khác biệt về cấu trúc ngôn ngữ, môi trường sử dụng tiếng Anh chưa phổ biến đồng đều ở trường học và công sở, khiến nhiều người cảm thấy khó khăn khi tiêu thụ nội dung viết bằng tiếng Anh.
Ngoài ra, trí nhớ làm việc (working memory) cũng là một vấn đề cốt lõi quyết định hiệu quả của việc đọc hiểu. Trong bài báo của tác giả Baddeley [4], trí nhớ làm việc được định nghĩa là một hệ thống của não bộ có khả năng lưu trữ và thao túng tâm lý tạm thời, đóng vai trò quan trọng trong những nhiệm vụ nhận thức phức tạp như lên kế hoạch, đưa ra quyết định, và giải quyết vấn đề. Loại trí nhớ này vô cùng quan trọng trong quá trình đọc hiểu, bởi người đọc cần lưu trữ phần văn bản vừa đọc được trong đầu, đồng thời sắp xếp các từ ngữ và nghĩa của chúng để tạo nên một văn bản hoàn chỉnh được liên kết chặt chẽ. Ngoài ra, người học có trí nhớ làm việc tốt cũng sở hữu khả năng giải nghĩa của từ mới tốt hơn, bởi họ có thể lưu trữ từ mới đó trong đầu, tiếp tục đọc về các câu liên quan đến từ đó để nắm được tổng quan về ngữ cảnh, từ đó đưa ra dự đoán về nghĩa của từ mới.
Tuy nhiên, khi người học mất tập trung hoặc hệ thống ghi nhớ của họ bị quá tải, họ thường quên mất thông tin vừa đọc hoặc phải đọc đi đọc lại một đoạn văn bản, gây khó khăn cho việc liên kết và hiểu nghĩa. Vậy làm thế nào để nâng cấp sức chứa cho hệ thống trí nhớ làm việc và cải thiện khả năng đọc hiểu? Hãy cùng tìm hiểu một phương pháp thú vị được giới thiệu ở phần tiếp theo của bài.
Chiến lược hình dung thị giác (Visual Imagery Strategy)
Khái niệm về chiến lược tưởng tượng thị giác
Để giúp người học cải thiện khả năng đọc hiểu văn bản, một trong những phương pháp có hiệu quả nổi bật đã được nghiên cứu chuyên sâu trong nhiều thập kỷ là chiến lược tưởng tượng thị giác (Visual Imagery Strategy). Được đề xuất bởi Clark [5], chiến lược này giúp người học nâng cao khả năng đọc hiểu bằng cách tạo ra những tưởng tượng bằng hình ảnh để đại diện cho nội dung của đoạn văn. Trang Reading Rockets cũng cho rằng tưởng tượng thị giác khuyến khích người đọc sử dụng trí tưởng tượng của mình và các chi tiết giác quan trong văn bản để tạo nên những hình ảnh về bối cảnh, nhân vật, sự kiện, và chủ đề trong tâm trí.
Lợi ích của chiến lược tưởng tượng thị giác
Những ưu điểm của phương pháp này đã được chứng thực bởi Clark và các cộng sự [5]. Người học sử dụng chiến lược này biểu hiện tốt hơn trong việc nhớ lại những chi tiết quan trọng sau khi đọc, ghi nhớ thông tin lâu hơn, và cuối cùng là đọc hiểu dễ dàng hơn. Đối với Woolley [6], khi kết hợp hình dung về thị giác với các thông tin trên mặt chữ, người đọc thường bị thu hút và hòa mình vào nội dung bài đọc hơn. Điều này là do khi tưởng tượng ra hình ảnh, họ phải chủ động liên kết nội dung văn bản với trải nghiệm hoặc kiến thức của bản thân, nhờ đó tạo sự hứng thú cho việc đọc. Thêm vào đó, chiến lược này đã được thí nghiệm chứng minh là phù hợp với người học ở mọi lứa tuổi, từ trẻ nhỏ đến học sinh trung học lẫn người lớn, đặc biệt là nhóm người học trực quan (visual learners).
Tuy vậy, không phải người học nào cũng có thể dễ dàng tưởng tượng những thông tin đọc được thành hình ảnh trong tâm trí. Những biểu hiện của người học có khả năng tưởng tượng kém hiệu quả là: phải đọc lại một nội dung nhiều lần mới có thể hiểu, không hiểu được những liên hệ nguyên nhân - kết quả, không thể nắm bắt ý chính hoặc ngụ ý trong ngôn ngữ nói và viết, thường phải hỏi lại những câu hỏi đã được trả lời, không thể trao đổi về cảm nhận của bản thân một cách lưu loát…
Trong phần tiếp theo của bài viết sẽ giới thiệu một số kỹ thuật mà người học có thể được áp dụng như là một phần của chiến lược tưởng tượng thị giác, giúp làm tăng khả năng đọc hiểu và ghi nhớ thông tin hoặc từ vựng.
Kỹ thuật thực hành chiến lược tưởng tượng thị giác
Hình thành “hình ảnh” trong tâm trí
Tưởng tượng ra bối cảnh: khi đọc một văn bản, người học cố gắng hình dung chủ đề của nội dung, những sự kiện gì có thể xảy ra xung quanh chủ đề đó, tập trung vào những mô tả chi tiết mà tác giả đề cập. Ví dụ, với những bài đọc có mô tả về cấu trúc của một bộ máy hoặc một quy trình sản xuất thức ăn, hãy tưởng tượng như cỗ máy đó hay quy trình đó đang diễn ra trước mặt, tuần tự theo từng bước được liệt kê trong bài đọc.
Đừng bỏ quên các giác quan: trong bài đọc, tác giả thường đề cập đến các chi tiết có yếu tố giác quan. Người đọc nên vận dụng tất cả các giác quan của bản thân để cố nhìn, nghe, chạm, thậm chí ngửi và nếm.
Minh họa bằng biểu đồ và sơ đồ tư duy
Bản đồ tư duy là một khái niệm quen thuộc với người học và có thể được tận dụng để phân tích mối quan hệ giữa các ý trong văn bản, khiến nội dung trở nên trực quan và dễ nắm bắt hơn. Người đọc có thể vừa đọc vừa vẽ các biểu đồ theo dòng thời gian hoặc theo thứ bậc, cấu trúc dựa trên thông tin thu được từ bài. Với những thông tin có quan hệ phức tạp như nguyên nhân - kết quả hay quan hệ tăng tiến, người đọc cũng nên dành chút thời gian phác họa một sơ đồ tư duy đơn giản để hỗ trợ việc liên kết thông tin trở nên thuận tiện hơn.
Áp dụng ký hiệu minh họa
Khi luyện tập, người đọc có thể bổ sung chú thích bằng các ký hiệu minh họa. Ví dụ, dùng mũi tên hướng lên để biểu thị sự gia tăng, hoặc dùng biểu tượng mặt cười để đại diện cho quan điểm ủng hộ của tác giả đối với một luận điểm.
Trao đổi về những “hình ảnh” trong tâm trí
Khi có cơ hội rèn kỹ năng Reading cùng bạn bè hoặc người hướng dẫn, hãy kể về hình ảnh bạn “thấy” trong đầu — bao gồm bối cảnh câu chuyện, nhân vật, thông tin về họ hoặc chuỗi hành động — tưởng tượng như đang xem một “bộ phim” trong tâm trí. Sau khi đọc một đoạn đủ dài, dừng lại, cố gắng phác họa hình ảnh đó rồi chia sẻ với bạn học hoặc người hướng dẫn; khuyến khích họ cũng mô tả hình ảnh họ “thấy”, rồi so sánh sự khác biệt giữa các mô tả. Vì mỗi người sở hữu kho kiến thức nền khác nhau, việc so sánh sẽ bổ sung thêm những góc nhìn đa dạng. Lặp lại phương pháp này sẽ giúp người đọc hình thành thói quen và nhanh chóng tạo được hình dung thị giác chính xác hơn.
