Chính sách của Trung Quốc thay đổi, xe năng lượng mới đứng trước thử thách?

Trung Quốc, nơi khởi xướng "cuộc cách mạng" xe điện (EV) toàn cầu, đang điều chỉnh chính sách theo cách khiến cả ngành công nghiệp này rúng động.

Sau hơn mười năm liên tục hỗ trợ thông qua các chương trình trợ cấp và ưu đãi thuế, Bắc Kinh gần đây đã thắt chặt các quy định, bắt đầu từ việc kết thúc trợ cấp mua sắm vào cuối năm 2022 và dần dần giảm các ưu đãi thuế cho đến năm 2027.

Đây là một phần của kế hoạch điều chỉnh chiến lược công nghiệp tổng thể của Trung Quốc. Quốc gia này không còn chỉ tập trung vào tốc độ hay sản lượng mà chuyển sang xây dựng một thị trường tinh gọn, ổn định và có thể cạnh tranh trên bình diện toàn cầu mà không cần sự hỗ trợ liên tục từ chính phủ. Đối với các nhà sản xuất ô tô nhỏ, sự sống còn sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng với thực tế mới này hoặc sẽ bị loại bỏ khỏi thị trường.

Mặc dù thị trường xe điện mới (NEV) toàn cầu vẫn duy trì đà tăng trưởng, nhưng các biện pháp siết chặt của Trung Quốc có thể làm chậm sự phát triển ở một số khu vực. Theo Tổ chức Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc chiếm gần 60% tổng lượng đăng ký xe điện toàn cầu năm 2023, với tỷ lệ bán hàng trong nước chiếm hơn 35%. Tuy nhiên, với kế hoạch 5 năm được công bố vào tháng 10/2025, NEV không còn được coi là ngành chiến lược ưu tiên, báo hiệu sự kết thúc của giai đoạn hỗ trợ mạnh mẽ.

Bắt đầu từ năm 2026, các quy định mới sẽ yêu cầu xe hybrid sạc điện (PHEV) phải có phạm vi di chuyển bằng điện ít nhất 100km, và xe điện thuần túy cần đạt hiệu quả năng lượng cao hơn để được miễn thuế. Những tiêu chuẩn này, theo Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc, nhằm loại bỏ các thực hành cạnh tranh không lành mạnh như giảm giá quá sâu, kéo dài thời gian thanh toán cho nhà cung cấp và những khoản tài trợ đáng ngờ – một hiện tượng được gọi là “neijuan” hay “cạnh tranh tự hủy diệt”.

Trong bối cảnh thị trường NEV Trung Quốc đang dần bão hòa với hơn 120 thương hiệu vào năm 2024, sự siết chặt này có thể dẫn đến một cuộc “đại thanh trừng”. BYD, nhà sản xuất xe điện lớn nhất thế giới, cảnh báo rằng chỉ khoảng 15 hãng xe điện sẽ tồn tại đến năm 2030, trong khi hàng trăm công ty nhỏ khác sẽ bị loại bỏ vì không thể chịu đựng được áp lực về giá cả và các quy định mới. Wang Chuanfu, Chủ tịch BYD, khẳng định trong một hội nghị gần đây rằng ngành công nghiệp này đang đối mặt với “cạnh tranh khốc liệt hơn bao giờ hết”, với giá xe điện giảm hơn 13% so với năm ngoái do cuộc chiến giá.

Theo báo cáo từ AlixPartners, một công ty tư vấn toàn cầu, dự báo này được xác nhận khi họ cho rằng sự hợp nhất trong ngành sẽ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm, đầu tư vào công nghệ pin và hạ tầng sạc, nhưng cũng đồng thời khiến nhiều doanh nghiệp nhỏ phải phá sản. Công ty nghiên cứu thị trường Citi Research đã điều chỉnh dự báo doanh số của BYD năm 2025 từ 5,8 triệu xuống còn 4,6 triệu chiếc, phản ánh lo ngại về sự suy giảm nhu cầu và các quy định nghiêm ngặt hơn.

Tuy nhiên, những thay đổi này không chỉ giới hạn trong phạm vi Trung Quốc. Với chiến lược tăng cường xuất khẩu để bù đắp cho sự sụt giảm nhu cầu nội địa, các nhà sản xuất Trung Quốc đang mở rộng sự hiện diện tại các thị trường mới nổi.

Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), xuất khẩu xe điện từ Trung Quốc đã thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng tại các thị trường như châu Mỹ Latinh và châu Á, cung cấp lựa chọn giá rẻ cho người tiêu dùng. Tuy nhiên, các rào cản thương mại như thuế quan từ Mỹ và EU, điển hình là mức thuế 100% mà Mỹ áp dụng đối với xe điện Trung Quốc, có thể làm suy giảm sức cạnh tranh.

Tạp chí Forbes cũng cảnh báo rằng sự chiếm ưu thế của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng xe điện có thể khiến các nhà sản xuất phương Tây mất dần thị phần và ảnh hưởng chiến lược. Các chuyên gia từ BloombergNEF cho rằng, mặc dù Trung Quốc vẫn chiếm ưu thế toàn cầu với hơn một nửa lượng xe điện bán ra, nhưng sự bất ổn trong chính sách của Mỹ dưới thời Tổng thống Trump, bao gồm việc dần dần loại bỏ tín dụng thuế EV, có thể làm chậm đà tăng trưởng tại Mỹ và gián tiếp ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tại Việt Nam, sự thay đổi chính sách tại Trung Quốc có thể mang đến cả cơ hội và thách thức. Thị trường xe điện tại Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ nhờ vào các mẫu xe giá rẻ từ Trung Quốc, đưa Việt Nam trở thành quốc gia thứ hai ở Đông Nam Á về doanh số xe điện, theo báo cáo từ China Global South Project. Các thương hiệu như BYD và MG cũng đang đạt được thành công đáng kể tại phân khúc phổ thông, góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh với doanh số tăng gấp đôi vào năm 2024.

Tuy nhiên, nếu các nhà sản xuất nhỏ ở Trung Quốc phá sản, nguồn cung có thể bị gián đoạn, dẫn đến việc giá xe tăng và sự cạnh tranh trở nên ít khốc liệt hơn. VinFast, nhà sản xuất xe điện hàng đầu tại Việt Nam, có thể tận dụng khoảng trống này để mở rộng thị phần, nhưng cũng sẽ phải đối mặt với sự cạnh tranh mạnh mẽ từ các “ông lớn” Trung Quốc như BYD, những công ty đang mạnh tay đầu tư vào xuất khẩu.

Các chuyên gia từ Economist Intelligence Unit dự báo rằng châu Á sẽ là khu vực dẫn đầu trong tăng trưởng xe điện toàn cầu, với tỷ lệ tăng trưởng hàng năm đạt 22% đến năm 2028. Việt Nam sẽ cần các chính sách hỗ trợ như ưu đãi thuế để tận dụng cơ hội này. Một báo cáo từ BBVA Research cũng chỉ ra rằng sự trỗi dậy của xe điện Trung Quốc sẽ định hình lại thị trường toàn cầu, buộc các quốc gia như Việt Nam phải tìm cách cân bằng giữa nhập khẩu và phát triển công nghệ nội địa.

Nhìn chung, việc thắt chặt quy định ở Trung Quốc có thể là bước ngoặt cần thiết để ngành công nghiệp xe điện trở nên trưởng thành hơn, tập trung vào đổi mới thay vì tiếp tục nhận trợ cấp. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra rủi ro cho các nhà đầu tư và doanh nghiệp nhỏ, đồng thời nhắc nhở rằng quá trình chuyển đổi năng lượng không phải lúc nào cũng diễn ra suôn sẻ, mà đòi hỏi sự thích ứng linh hoạt từ các cơ quan chính phủ, doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Trung Quốc thay đổi chính sách, thị trường xe năng lượng mới đứng trước thách thức?