Cuộc cách mạng xe điện tại Trung Quốc và những bài học dành cho Việt Nam

Trung Quốc đang tiên phong trong công cuộc chuyển đổi

với hàng loạt thành tựu cùng những thách thức lớn, mang đến nhiều bài học giá trị cho Việt Nam trên hành trình phát triển giao thông xanh.

Trung Quốc không chỉ hỗ trợ phát triển xe điện, mà còn đưa lĩnh vực này vào trung tâm chiến lược tái cấu trúc ngành ô tô, gắn liền với mục tiêu phát thải ròng bằng 0. Tiêu biểu là cơ chế tín chỉ “xe năng lượng mới” (New Energy Vehicle - NEV) triển khai từ năm 2018, buộc các hãng

truyền thống phải đảm bảo tỷ lệ xe điện nhất định hoặc mua tín chỉ từ đơn vị khác. Chính sách này tạo ra áp lực thị trường mạnh mẽ, thúc đẩy quá trình chuyển đổi nhanh chóng mà không phụ thuộc vào các hình thức khuyến khích hành chính.

Trung Quốc áp dụng nhiều ưu đãi tài chính như trợ giá trực tiếp, miễn thuế và cấp biển số linh hoạt trong thời gian giới hạn, nhằm đẩy mạnh tiêu thụ xe điện tại các đô thị lớn. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), quốc gia này đã thiết lập một mạng lưới hàng triệu trạm sạc công cộng, trong đó hơn 85% là trạm sạc nhanh, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân sử dụng xe điện rộng rãi.

Ngoài ra, để đưa xe điện tiếp cận sâu hơn với người dân nông thôn, Trung Quốc đã phát động chiến dịch “99 mẫu xe về nông thôn”. Chiến dịch này tổ chức các buổi lái thử ngay tại địa phương, kết hợp với ưu đãi tín dụng và khuyến mãi từ nhà sản xuất nhằm thúc đẩy nhu cầu sử dụng xe điện ở khu vực ngoài đô thị.

Theo báo cáo của tổ chức ORCA Asia, Trung Quốc hiện chiếm khoảng 70% tổng sản lượng pin lithium-ion toàn cầu. Đồng thời, quốc gia này cũng là nơi hội tụ hàng trăm công ty sản xuất xe điện, nổi bật là các tập đoàn lớn như BYD và CATL đang không ngừng mở rộng ra thị trường thế giới.

Tuy nhiên, sự phát triển quá nhanh của ngành EV cũng dẫn đến những hệ lụy đáng lo ngại. Việc nhiều doanh nghiệp cùng tham gia thị trường với kỳ vọng tăng trưởng liên tục đã khiến Trung Quốc rơi vào tình trạng dư thừa công suất. Theo AlixPartners, các nhà máy có thể sản xuất tới 50 triệu xe mỗi năm, cao gấp đôi nhu cầu thực tế trong nước, kéo theo cuộc chiến giá khốc liệt và nguy cơ sụt giảm lợi nhuận của nhiều công ty.

Khủng hoảng dư thừa đã đẩy ngành xe điện Trung Quốc vào giai đoạn sàng lọc mạnh mẽ, buộc các doanh nghiệp phải nâng cao năng lực cạnh tranh thực chất thay vì dựa vào trợ cấp. Chính phủ Trung Quốc cũng từng bước cắt giảm hỗ trợ tài chính, để thị trường tự điều tiết và quyết định cuộc chơi.

Với Việt Nam – nơi thị trường xe xanh đang trên đà phát triển mạnh mẽ – những kinh nghiệm từ Trung Quốc mang lại giá trị thực tiễn cao, cả ở những điều nên học hỏi lẫn những bài học cần tránh.

Trước hết, cần xây dựng tầm nhìn chiến lược dài hạn và đồng bộ về vai trò của

trong chiến lược phát triển xanh, gắn kết chặt chẽ với quy hoạch giao thông, năng lượng và công nghiệp. Đồng thời, các chính sách ưu đãi nên có giới hạn thời gian cụ thể – như miễn lệ phí trước bạ, giảm thuế linh kiện trong 3–5 năm đầu – kèm lộ trình rút dần để tránh tình trạng lệ thuộc.

Thứ hai, việc phát triển hạ tầng trạm sạc cần được quy hoạch đồng đều, thay vì chỉ tập trung tại các đô thị lớn. Các trạm sạc nhanh nên hiện diện ở các tỉnh, khu công nghiệp, dọc các tuyến quốc lộ và bến

liên tỉnh. Với tiềm năng lớn của xe máy điện tại Việt Nam, mô hình đổi pin nhỏ gọn, đặc biệt ở những khu vực có điện mặt trời áp mái, được xem là giải pháp khả thi và hiệu quả.

Thứ ba, bài học quan trọng nhất từ Trung Quốc có thể là không chạy theo con số. Việt Nam cần hoạch định năng lực sản xuất phù hợp với quy mô thị trường trong và ngoài nước, đặc biệt với lĩnh vực pin – nơi đầu tư quá mức có thể dẫn đến dư thừa. Đồng thời, cần khuyến khích đổi mới công nghệ, hợp tác phát triển pin, phần mềm điều khiển và hỗ trợ các startup trong nước, nhưng phải tránh hiện tượng “bong bóng đầu tư”.

Cuối cùng, chiến lược mở rộng ra vùng nông thôn như Trung Quốc có thể áp dụng cho Việt Nam nếu đi kèm với tín dụng tiêu dùng hợp lý, dịch vụ hậu mãi tốt và hạ tầng đủ đáp ứng. Đây có thể là bước đi chiến lược nhằm vừa mở rộng thị trường, vừa thử nghiệm các mô hình kinh doanh xe điện linh hoạt.

Chuyển đổi sang xe điện không chỉ là thay đổi phương tiện mà còn là sự chuyển mình toàn diện về hạ tầng, công nghiệp và tư duy thị trường. Trung Quốc đã minh chứng điều này qua thành công và bài học quý giá. Việt Nam có cơ hội lớn để học hỏi và chọn lựa lộ trình phát triển bền vững, phù hợp với điều kiện riêng.

Chuyển đổi xe điện tại Trung Quốc và bài học dành cho Việt Nam