Buzz
Xe điện vẫn là niềm vui tại các quốc gia mới bắt đầu triển khai. Tuy nhiên, tại Trung Quốc, sau 10 năm phổ biến, phương tiện này đã bắt đầu bộc lộ những vấn đề khiến người dùng không khỏi bức xúc.
Xe điện bộc lộ điểm yếu sau 10 năm sử dụng
Vào một buổi sáng lạnh giá của mùa đông, những chiếc xe điện đỗ sát vào các trạm sạc, màn hình điều khiển phát sáng nhẹ nhàng khi mức pin dần tăng lên.
Bên trong xe, tài xế lướt điện thoại, nhấm nháp chút nước hoặc nghỉ ngơi trong không gian ấm áp của cabin. Xa hơn, những người khác đứng chờ trong cái lạnh, mắt dán vào bộ đếm thời gian kỹ thuật số đếm ngược từng phút chờ đến lượt sạc.
Cảnh tượng này có thể xuất hiện ở bất kỳ đâu — quanh những tòa nhà cao tầng tại Bắc Kinh, dưới các trung tâm mua sắm đông đúc ở Thâm Quyến, hoặc trên những con phố yên tĩnh của các thị trấn nhỏ khắp Trung Quốc. Một hình ảnh quen thuộc đến mức người ta quên mất nó đã bắt đầu như thế nào.
Trong vòng chưa đầy 10 năm, các khoản trợ cấp từ chính phủ đã giúp xe điện trở nên rẻ hơn, và mạng lưới sạc rộng khắp đã khiến chúng trở nên thiết thực. Các thành phố áp dụng ưu đãi thuế, vùng nông thôn thúc đẩy sử dụng xe điện thông qua các chiến dịch địa phương, và các nhà sản xuất liên tục ra mắt những mẫu xe hấp dẫn cả những gia đình có ngân sách hạn hẹp lẫn những người đam mê công nghệ.
Hiện nay, hơn 20 triệu xe điện đang lưu thông trên khắp các con đường tại Trung Quốc, được hỗ trợ bởi hơn 3 triệu trạm sạc — một con số mà không quốc gia nào khác có thể sánh kịp.
Một người dùng xe điện lâu năm tại tỉnh Sơn Đông chia sẻ với Sixth Tone rằng việc quay lại sử dụng xe xăng là điều khó tưởng tượng. "Hãy lấy ví dụ về điện thoại thông minh. Khi bạn đã quen với thao tác vuốt và chạm, việc quay lại nhấn nút sẽ trở nên khó khăn. Cuối cùng, bạn sẽ từ bỏ chúng hoàn toàn", một chủ xe điện khác ở Thượng Hải so sánh.
Tuy nhiên, động lực thúc đẩy sự bùng nổ xe điện của Trung Quốc trong thập kỷ đầu tiên đang dần chậm lại trong thập kỷ thứ hai. Pin đang xuống cấp, chi phí thay thế tăng cao, và khách hàng bắt đầu nhận ra những điều khoản nhỏ ẩn trong chính sách bảo hành.
Trong những tháng gần đây, sự bất mãn của các chủ sở hữu xe điện ngày càng gia tăng. Mạng xã hội và các diễn đàn trực tuyến tràn ngập những câu chuyện về pin hỏng đột ngột, yêu cầu bảo hành bị từ chối do chẩn đoán không rõ ràng, và những hóa đơn sửa chữa có giá ngang ngửa một chiếc xe mới.
Nguyên nhân chính của những bất mãn này nằm ở pin. Khi pin hỏng, chúng không thể sửa chữa mà chỉ có thể thay thế, thường với chi phí rất cao. Trước mức giá đắt đỏ, nhiều chủ xe đang tìm đến các cửa hàng sửa chữa bên ngoài, nơi giá rẻ hơn nhưng sự giám sát và trách nhiệm cũng kém hơn nhiều.
Với hàng triệu viên pin đang tiến gần đến cuối vòng đời, việc tái chế đang trở thành một thách thức lớn hơn bao giờ hết.
Các mô hình hoán đổi pin, cùng với nỗ lực tiêu chuẩn hóa quy trình tái chế, đang mở ra hướng đi tiềm năng cho một tương lai xe điện bền vững hơn. Tuy nhiên, thành công sẽ phụ thuộc vào việc liệu những giải pháp này có thể mở rộng đủ nhanh để theo kịp tốc độ phát triển quá nóng của ngành xe điện hay không.
Từ trạm sạc đến vấn đề pin
Đối với Li Youran, người sở hữu chiếc xe điện BYD đã sử dụng được tám năm tại Thanh Đảo, tỉnh Sơn Đông, việc sạc điện vẫn là một thách thức hàng ngày. Không có bộ sạc tại nhà, cô hoàn toàn phụ thuộc vào các trạm sạc công cộng, nơi chi phí dao động đáng kể tùy thuộc vào thời gian trong ngày.
Vào giờ thấp điểm — thường là cuối buổi sáng và đầu buổi chiều — cô chỉ phải trả khoảng 10 nhân dân tệ cho một lần sạc đầy, so với 30 nhân dân tệ vào giờ cao điểm. Tuy nhiên, giá rẻ hơn đi kèm với những khó khăn riêng. Cô chia sẻ, "Việc chờ đợi hơn một tiếng để có chỗ sạc là chuyện bình thường vì các tài xế gọi xe đều đổ xô đến vào giờ thấp điểm".
Đối với những chuyến đi xa, Li Youran thừa nhận rằng cô thường thuê xe chạy xăng. "Vào những ngày nghỉ, các trạm sạc trên đường cao tốc luôn chật kín. Thuê xe xăng dễ dàng hơn và không phải lo lắng về việc hết pin", cô giải thích.
Tuy nhiên, khi xe điện ngày càng cũ, điều khiến các chủ xe lo lắng nhất không phải là những hàng dài chờ sạc mà là tình trạng pin bắt đầu xuống cấp.
Phạm vi hoạt động của chiếc xe điện Li Yanyan đột nhiên giảm một nửa vào tháng 10/2023. Chiếc xe được sử dụng ít, chỉ chạy được 60.000 km. May mắn thay, sự cố này xảy ra chỉ hai tháng trước khi hết hạn bảo hành pin tám năm của cô.
Lúc đó, một trung tâm dịch vụ ước tính chi phí thay thế pin là 12.000 nhân dân tệ. Nhưng khi cô mang xe đến, các kỹ thuật viên cho biết cô đủ điều kiện để được thay thế miễn phí sau khi kiểm tra số chu kỳ sạc của pin. Quá trình này kéo dài gần một tháng, và trong thời gian đó, cô được cung cấp một chiếc xe thay thế.
Tuy nhiên, không phải tất cả chủ sở hữu xe điện đều gặp may mắn như vậy. Hầu hết các loại pin xe điện tại Trung Quốc đều được bảo hành trong tám năm hoặc 150.000 km, tùy theo điều kiện nào đến trước. Những chính sách bảo hành này cam kết thay thế nếu dung lượng pin giảm xuống dưới một ngưỡng nhất định — thường là khoảng 70%.
Tuy nhiên, các điều khoản nhỏ khác nhau giữa các nhà sản xuất, và việc thực thi không đồng nhất. Khi hết hạn bảo hành, chi phí thay thế pin rất cao, chính sách về sự xuống cấp của pin vẫn mơ hồ, và thời gian sửa chữa thường kéo dài.
Sự bất mãn về chi phí pin và chính sách bảo hành không rõ ràng đã tràn ngập trên mạng xã hội trong những tháng gần đây. Một trường hợp điển hình là chủ sở hữu một thương hiệu xe điện nội địa đã phải chi 80.000 nhân dân tệ để thay thế pin hỏng — gần một nửa giá trị chiếc xe. Trong một trường hợp khác, chủ sở hữu mẫu Polestar 2 nhận được hóa đơn sửa chữa lên tới 540.000 nhân dân tệ, vượt xa giá mua ban đầu của xe.
Fang Yi, một chuyên gia y tế 35 tuổi tại Bắc Kinh, đã mua chiếc Tesla Model X với giá khoảng 1 triệu nhân dân tệ vào năm 2015 và cũng gặp phải tình huống tương tự. Đầu năm 2024, ngay sau khi hết hạn bảo hành pin tám năm, chiếc xe của cô ngừng sạc.
Tại trung tâm dịch vụ chính thức của Tesla, Fang được thông báo rằng việc sửa chữa sẽ bao gồm tháo dỡ xe, gửi pin đến nhà máy ở Thượng Hải và phải chịu chi phí khổng lồ ở mỗi bước. "Nhân viên có vẻ lúng túng khi tôi yêu cầu sửa chữa," Fang nhớ lại. "Nhưng tôi yêu chiếc xe này. Lẽ nào một cục pin hỏng lại khiến tôi phải vứt bỏ cả chiếc xe?"
Thay vì chọn sửa chữa chính thức, Fang tìm đến một cửa hàng sửa chữa độc lập được giới thiệu bởi một người bạn cùng sở hữu Tesla. Với chi phí chỉ bằng một phần nhỏ so với dịch vụ chính thức, họ đã thay thế một số bộ pin và giúp chiếc xe của cô hoạt động trở lại.
Những cửa hàng sửa chữa tư nhân như vậy đã trở thành giải pháp cứu cánh cho nhiều chủ sở hữu xe điện đang đối mặt với chi phí sửa chữa cao và thời gian chờ đợi lâu tại các trung tâm chính thức. Fang ước tính rằng hơn 60% chủ sở hữu Tesla mà cô biết hiện đang sử dụng dịch vụ của bên thứ ba.
Một phần nguyên nhân của vấn đề nằm ở chi phí khổng lồ của chính bộ pin. "Chỉ riêng pin đã có thể chiếm từ 40% đến 80% tổng giá trị của một chiếc xe điện, với sự khác biệt về loại pin và lô sản xuất cũng ảnh hưởng đến chi phí", Zhang Zheming, một nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Ô tô Thâm Quyến thuộc Viện Công nghệ Bắc Kinh, cho biết.
Ông nói thêm: "Khi thay thế pin, ngoài giá pin, bạn còn phải chi trả thêm chi phí nhân công, phí lắp đặt và các khoản phụ phí khác".
Trước tình trạng pin xuống cấp và chi phí leo thang, các nhà sản xuất ô tô, nhà hoạch định chính sách và công ty công nghệ đang nỗ lực thích nghi. Từ pin có thể hoán đổi đến mạng lưới tái chế hiệu quả và thiết kế pin thông minh hơn.
Hoán đổi pin
Khác với trạm sạc truyền thống, nơi người dùng phải chờ đợi để sạc đầy pin, các trạm hoán đổi pin cho phép chủ xe điện thay pin đã cạn lấy pin đã sạc đầy chỉ trong vài phút.
Quy trình này hầu như được tự động hóa hoàn toàn, với máy móc nâng xe và thay thế pin từ phía dưới, sự can thiệp của con người được giảm thiểu tối đa.
NIO, một trong những nhà sản xuất xe điện hàng đầu tại Trung Quốc, đã khai trương trạm hoán đổi pin đầu tiên vào năm 2018 và hiện đang vận hành hơn 2.700 trạm trên toàn quốc. Những trạm này cung cấp một mô hình độc đáo: khách hàng có thể mua xe mà không cần sở hữu pin, thay vào đó lựa chọn hệ thống thuê pin giúp giảm chi phí ban đầu.
Wang, một phụ nữ 35 tuổi đến từ Thượng Hải, đã mua chiếc NIO ES8 vào năm 2020 với giá khoảng 400.000 nhân dân tệ. Ngoài các ưu đãi trợ cấp và giảm thuế, lời hứa về dịch vụ đổi pin miễn phí trọn đời là yếu tố thu hút chính vào thời điểm đó — một lựa chọn mà NIO đã dần loại bỏ đối với khách hàng mới.
Sự tiện lợi của việc đổi pin thể hiện rõ ràng trong những chuyến đi xa. Trong khi các trạm sạc thường xuyên đông đúc và đôi khi xảy ra tranh cãi, Wang vẫn dễ dàng dừng lại tại các trạm đổi pin sau mỗi 100 km. "Khi chồng tôi hoàn thành việc đổi pin, tôi vừa từ nhà vệ sinh trở ra và sẵn sàng tiếp tục hành trình."
Tuy nhiên, dù việc hoán đổi pin giúp giảm bớt lo lắng về quyền sở hữu ngắn hạn, vấn đề về số phận của những cục pin cũ và đã qua sử dụng vẫn là một trong những thách thức lớn nhất trong dài hạn.
Chỉ riêng năm 2023, lượng pin xe điện ngừng sử dụng ước tính lên tới 580.000 tấn. Đến năm 2027, con số này dự kiến sẽ tăng vọt lên 1,14 triệu tấn.
Theo báo cáo từ Trung tâm Nghiên cứu Phát triển thuộc Hội đồng Nhà nước Trung Quốc, tính đến cuối năm 2023, hơn 75% pin đã ngừng sử dụng vẫn được xử lý bởi các cơ sở không đạt chuẩn, gây ra những lo ngại về tác động môi trường và rủi ro an toàn.
