Chi Lay Ơn - Loài Hoa Kiêu Sa Với Sắc Màu Rực Rỡ

Được biết đến với tên gọi Chi Lay ơn, Chi Lay dơn hoặc đơn giản là Dơn (Gladiolus trong khoa học), loài hoa này đã trở thành một trong những lựa chọn phổ biến để trang trí ở nhiều quốc gia. Có nguồn gốc từ phương Tây, chúng được du nhập và trồng rộng rãi tại Việt Nam. Với thân dài thẳng tựa lưỡi kiếm, những bông hoa đủ sắc màu (nổi bật nhất là đỏ và hồng) bung nở dọc theo thân, tạo nên vẻ đẹp độc đáo.

Chi Gladiolus bao gồm khoảng 260 loài, trong đó 163 loài có nguồn gốc từ Nam Phi. Trước đây, các chi như Oenostachys, Homoglossum, Anomalesia và Acidanthera được xem là những chi riêng biệt, nhưng hiện nay chúng đã được hợp nhất vào chi Gladiolus.

Đặc điểm nổi bật

Trong số 260 loài thuộc Chi Lay ơn, có đến 250 loài bắt nguồn từ khu vực châu Phi hạ Sahara, đặc biệt tập trung nhiều ở Nam Phi. Chỉ khoảng 10 loài có xuất xứ từ khu vực Âu-Á. Đáng chú ý, Nam Phi là nơi sở hữu 160 loài đặc hữu, trong khi vùng nhiệt đới châu Phi có 76 loài. Sự đa dạng của chúng thể hiện qua kích thước, từ những bông hoa nhỏ bé cho đến những cây khổng lồ, thường được ưa chuộng trong thị trường hoa thương mại.

Những loài thực vật sống lâu năm hấp dẫn này có khả năng chịu hạn tốt ở vùng khí hậu ôn đới. Chúng phát triển từ củ hình cầu đối xứng, được bao bọc bởi lớp vỏ màu nâu nhạt với các sợi xơ. Thân cây thường không phân nhánh, chỉ mang từ 1-9 lá hình kiếm với gân song song và mép nguyên, được bao bọc trong lớp vỏ bảo vệ. Lá đầu tiên mọc ra là lá mầm, phiến lá có thể phẳng hoặc có hình chữ thập đặc trưng.

Cụm hoa thơm ngát gồm những bông hoa lớn lưỡng tính mọc một phía, kèm theo hai lá bắc màu xanh bền, mọc đối xứng. Đài hoa và cánh hoa có hình dáng tương đồng, hợp nhất ở phần gốc tạo thành cấu trúc hình ống gọi chung là bao hoa. Bao hoa phía trên lớn nhất, bao bọc 3 nhị hoa, trong khi 3 bao hoa phía dưới có kích thước khiêm tốn hơn. Tràng hoa hình phễu, gắn liền với nhị ở phần đáy. Vòi nhụy chia 3 nhánh dạng sợi, hình thìa, xòe rộng ở đỉnh.

Quả nang 3 ngăn có hình trứng hoặc hình cầu, chứa nhiều hạt phủ lông màu nâu và nứt theo chiều dọc khi chín. Ở trung tâm mỗi hạt là phần nhân đặc trưng - hạt thực sự không có vỏ bọc mịn. Một số hạt có bề mặt nhăn nheo và chuyển màu đen, những hạt này mất khả năng nảy mầm.

Sắc hoa vô cùng phong phú, từ hồng phấn đến đỏ thắm, tím biếc điểm xuyến đốm trắng tương phản, hay từ trắng tinh đến màu kem nhạt, thậm chí cả những sắc cam rực rỡ đến đỏ rực.

Các loài bản địa châu Phi thụ phấn nhờ ong anthrophorine, nhưng qua quá trình tiến hóa đã xuất hiện các cơ chế thụ phấn đa dạng khác như nhờ chim hút mật, bướm ngày, bướm đêm, ruồi và nhiều loài côn trùng khác.

Cây lay ơn đóng vai trò là nguồn thức ăn quan trọng cho ấu trùng của nhiều loài thuộc bộ Cánh vẩy (Lepidoptera), trong đó có cả loài bướm cánh sau vàng lớn (Noctua pronuba).

Lay ơn thường xuyên được lai tạo để phục vụ mục đích trang trí nhờ sự đa dạng màu sắc. Các giống lai được tạo ra thông qua phương pháp thụ phấn chéo giữa 4-5 loài khác nhau, sau đó trải qua quá trình chọn lọc theo các tiêu chí: Grandiflorus (hoa lớn), Primuline (màu vàng chứa hợp chất benzothiazole, còn gọi là Direct Yellow 7 hay C.I. 49010) và Nanus (đặc điểm lùn di truyền). Những giống này cho hoa cắt cành chất lượng cao, nhưng do thân cao nên dễ bị đổ ngã khi gặp gió mạnh.

Danh sách các loài

Chi Gladiolus được phân loại thành nhiều nhóm khác nhau. Các nhóm này được xác định rõ ràng khi có đủ dữ liệu. Tuy nhiên, vị trí phân loại của đa số các loài vẫn chưa được xác định chính xác.

• Gladiolus abbreviatus Andrews
• Gladiolus acuminatus F.Bol.
• Gladiolus aequinoctialis Herb.
• Gladiolus alatus L. (phân đoạn Hebea)
• Gladiolus aleppicus Boiss. var. aleppicus
• Gladiolus anatolicus
• Gladiolus andringitrae Goldblatt
• Gladiolus angustus L. (phân đoạn Blandus): lay ơn thân dài
• Gladiolus antandroyi Goldblatt
• Gladiolus antholyzoides Baker
• Gladiolus appendiculatus G.Lewis
• Gladiolus aquamontanus Goldblatt & Vlok
• Gladiolus arcuatus Klatt
• Gladiolus atropurpureus Baker
• Gladiolus atroviolaceus Boiss.
• Gladiolus aurantiacus Klatt
• Gladiolus aureus Baker: lay ơn vàng rực
• Gladiolus bellus C. H. Wright
• Gladiolus benguellensis Baker (phân đoạn Ophiolyza)
• Gladiolus bilineatus G. J. Lewis
• Gladiolus boehmii Vaupel (1882)
• Gladiolus bojeri (Baker) Goldblatt
• Gladiolus brachylimbus Baker (1893)
• Gladiolus brachyphyllus F. Bolus
• Gladiolus brevifolius Jacq. (phân đoạn Linearifolius)
• Gladiolus brevitubus G. Lewis
• Gladiolus buckerveldii (L. Bolus) Goldblatt
• Gladiolus bullatus Thunb. ex G. Lewis: chuông xanh vùng Caledon
• Gladiolus caeruleus Goldblatt & J.C. Manning
• Gladiolus calcaratus G. Lewis
• Gladiolus calcicola Goldblatt
• Gladiolus callianthus Mosais: lay ơn Abyssinia
• Gladiolus canaliculatus Goldblatt
• Gladiolus candidus (Rendle) Goldblatt
• Gladiolus cardinalis Curtis (phân đoạn Blandus)
• Gladiolus carinatus Aiton
• Gladiolus carmineus C. H. Wright (phân đoạn Blandus): huệ núi đỏ
• Gladiolus carneus (phân đoạn Blandus): lay ơn khổng lồ
• Gladiolus caryophyllaceus (Burm. f.) Poiret
• Gladiolus cataractarum Oberm.
• Gladiolus caucasicus Herb.
• Gladiolus ceresianus L. Bolus
• Gladiolus citrinus Klatt
• Gladiolus x colvillei: lay ơn Colville
• Gladiolus communis L. (phân đoạn Gladiolus): lay ơn (loài tiêu biểu)
  • Gladiolus communis subsp. byzantinus (phân đoạn Gladiolus) - lay ơn phương Đông
  • Gladiolus communis subsp. communis (phân đoạn Gladiolus)
• Gladiolus conrathii Baker (1898)
• Gladiolus crassifolius Baker
• Gladiolus crispulatus L. Bolus
• Gladiolus cruentus T. Moore (phân đoạn Ophiolyza)
• Gladiolus curtifolius Marais
• Gladiolus cuspidatus
• Gladiolus cylindraceus G. Lewis
• Gladiolus cymbarius Baker
• Gladiolus dalenii Van Geel (phân đoạn Ophiolyza)
• Gladiolus debilis Ker Gawler (phân đoạn Homoglossum): lay ơn lùn
• Gladiolus decaryi Goldblatt
• Gladiolus decipiens Vaupel
• Gladiolus decoratus Baker
• Gladiolus densiflorus Baker
• Gladiolus deserticolus Goldblatt
• Gladiolus dolomiticus Oberm.
• Gladiolus dracocephalus Hook.f.
• Gladiolus dregei Klatt
• Gladiolus dubius
• Gladiolus dzavakheticus
• Gladiolus ecklonii Lehm.
• Gladiolus edulis Burchell ex Ker Gawler
• Gladiolus elliotii Baker (phân đoạn Ophiolyza)
• Gladiolus emiliae L. Bolus
• Gladiolus engysiphon G. Lewis
• Gladiolus equitans Thunb. (phân đoạn Hebea)
• Gladiolus erectiflorus Baker
• Gladiolus exiguus G. Lewis
• Gladiolus flanaganii Baker: lay ơn Flanagan
• Gladiolus floribundus Jacq.
• Gladiolus fourcadei (L. Bolus) Goldblatt & De Vos
• Gladiolus ×gandavensis (phân đoạn Ophiolyza) [= G. dalenii × 'G. oppositiflorus]
• Gladiolus garnierii Klatt
• Gladiolus geardii L. Bolus
• Gladiolus goetzii Harms
• Gladiolus gracilis Jacq. (phân đoạn Homoglossum): chuông sậy
• Gladiolus gracillimus Baker
• Gladiolus grandiflorus (phân đoạn Blandus)
• Gladiolus gregarius Welw. ex Baker (phân đoạn Densiflorus)
• Gladiolus griseus Goldblatt & J.C. Manning
• Gladiolus gueinzii Kunze
• Gladiolus guthriei F. Bol. (phân đoạn Linearifolius)
• Gladiolus halophilus Boiss. & Heldr.
• Gladiolus harmsianus Vaupel
• Gladiolus heterolobus Vaupel
• Gladiolus hirsutus Jacq. (phân đoạn Linearifolius): lay ơn hồng Nam Phi
• Gladiolus hollandii L. Bolus
• Gladiolus horombensis Goldblatt
• Gladiolus huillensis (Welw. ex Baker) Goldblatt
• Gladiolus hyalinus Jacq.
• Gladiolus illyricus W.D.J.Koch: lay ơn hoang dã
• Gladiolus imbricatus L.
• Gladiolus inandensis Baker
• Gladiolus incospicuus Baker
• Gladiolus inflatus Thunb.
• Gladiolus inflexus Goldblatt & J.C. Manning
• Gladiolus insolens Goldblatt & J.C. Manning
• Gladiolus intonsus Goldblatt
• Gladiolus invenustus G. J. Lewis
• Gladiolus involutus (phân đoạn Hebea)
• Gladiolus iroensis (A. Chev.) Marais
• Gladiolus italicus P. Mill. (phân đoạn Gladiolus): lay ơn Ý
• Gladiolus johnstoni Baker (s. d.)
• Gladiolus jonquilliodorus Ecklon ex G. Lewis
• Gladiolus junodi Baker
• Gladiolus kamiesbergensis G. Lewis
• Gladiolus karendensis Baker
• Gladiolus katubensis De Wild.
• Gladiolus klattianus Hutch.
• Gladiolus kotschyanus Boiss.
• Gladiolus kubangensis Harms
• Gladiolus lapeirousioides Goldblatt
• Gladiolus laxiflorus Baker
• Gladiolus lemoinei
• Gladiolus leptosiphon Bolus f.
• Gladiolus liliaceus Houtt. (phân đoạn Homoglossum)
• Gladiolus linearifolius Vaupel
• Gladiolus linearis N.E.Br.
• Gladiolus longanus Harms
• Gladiolus longicollis Baker (phân đoạn Homoglossum)
  • Gladiolus longicollis subsp. longicollis (phân đoạn Homoglossum)
  • Gladiolus longicollis subsp. platypetalus (phân đoạn Homoglossum)
• Gladiolus loteniensis Hilliard & Burtt
• Gladiolus louiseae L. Bolus
• Gladiolus lundaensis Goldblatt
• Gladiolus luteus Lam.
• Gladiolus lyalinus
• Gladiolus macneilii Oberm.
• Gladiolus macowani Baker
• Gladiolus macowanii Baker (s. d.)
• Gladiolus macrospathus Goldblatt
• Gladiolus maculatus Sweet
• Gladiolus magnificus (Harms) Goldblatt
• Gladiolus malangensis Baker (1879)
• Gladiolus malvinus Goldblatt & J.C. Manning
• Gladiolus marlothii G. Lewis
• Gladiolus martleyi L. Bolus (phân đoạn Homoglossum)
• Gladiolus meliusculus (G. Lewis) Goldblatt & J.C. Manning
• Gladiolus melleri Baker (phân đoạn Ophiolyza)
• Gladiolus micranthus Baker (1901)
• Gladiolus microcarpus G. Lewis
• Gladiolus microsiphon Baker
• Gladiolus milleri Ker Gawler
• Gladiolus mirus Vaupel
• Gladiolus monticola G. Lewis ex Goldblatt & J.C. Manning
• Gladiolus mortonius (phân đoạn Densiflorus)
• Gladiolus mostertiae L. Bolus
• Gladiolus muenzneri F. Vaup
• Gladiolus murielae (phân đoạn Acidanthera)
• Gladiolus natalensis (Eckl.) Hook.
• Gladiolus nerineoides G. Lewis
• Gladiolus newii Baker
• Gladiolus nigromontanus Goldblatt
• Gladiolus niveus Goldblatt & J.C. Manning
• Gladiolus nyasicus Goldblatt
• Gladiolus oatesii Rolfe
• Gladiolus ochroleucus Baker (phân đoạn Densiflorus)
• Gladiolus odoratus L. Bolus
• Gladiolus oliganthus Baker
• Gladiolus oppositiflorus Herbert (phân đoạn Ophiolyza)
• Gladiolus orchidiflorus Andrews (phân đoạn Hebea)
• Gladiolus oreocharis Schltr.
• Gladiolus pallidus Baker
• Gladiolus paludosus Baker
• Gladiolus palustris: lay ơn đầm lầy
• Gladiolus papilio Hook. f. (phân đoạn Densiflorus): lay ơn cánh bướm
• Gladiolus pappei Baker (phân đoạn Blandus)
• Gladiolus pardalinus Goldblatt & J.C. Manning
• Gladiolus parvulus Schltr.
• Gladiolus patersoniae F. Bolus hoặc Bolus f.
• Gladiolus pavonia Goldblatt & J.C. Manning
• Gladiolus permeabilis Delaroche (phân đoạn Hebea)
• Gladiolus perrieri Goldblatt
• Gladiolus persicus Boiss.
• Gladiolus pillansii G. Lewis
• Gladiolus pole-evansii Verd.
• Gladiolus praecostatus
• Gladiolus praelongitubus G. J. Lewis
• Gladiolus pretoriensis Kuntze
• Gladiolus priorii (N. E. Br.) Goldblatt & De Vos
• Gladiolus prismatosiphon Schltr.
• Gladiolus pritzelii Diels
• Gladiolus psittacinus Hook.
• Gladiolus puberulus Vaupel
• Gladiolus pubigerus G. Lewis
• Gladiolus pulchellus Klatt
• Gladiolus pulcherrimus (G. Lewis) Goldblatt & J.C. Manning
• Gladiolus punctulatus Schrank
• Gladiolus pusillus Goldblatt
• Gladiolus quadrangularis (Burm. f.) Ker Gawler
• Gladiolus quadrangulus (Delaroche) Barnard
• Gladiolus ramosus
• Gladiolus recurvus (phân đoạn Homoglossum)
• Gladiolus rehmannii Baker
• Gladiolus remotifolius Baker
• Gladiolus rigidifolius Baker
• Gladiolus robertsoniae F. Bolus hoặc Bolus f.
• Gladiolus rogersii Baker
• Gladiolus roseovenosus Goldblatt & J.C. Manning
• Gladiolus rubellus Goldblatt
• Gladiolus rudis Lichtst. ex Roem. & Schult.
• Gladiolus rupicola F. Vaupel
• Gladiolus saccatus (Klatt) Goldblatt & M.P. de Vos
• Gladiolus salteri G. Lewis
• Gladiolus saundersii Hook. f.: lay ơn Saunders, huệ núi Lesotho
• Gladiolus schlechteri Baker
• Gladiolus schweinfurthii Baker
• Gladiolus scullyi Baker
• Gladiolus serapiiflorus Goldblatt
• Gladiolus serenjensis Goldblatt
• Gladiolus sericeovillosus Hook. f.
• Gladiolus serpenticola Goldblatt & J.C. Manning
• Gladiolus somalensis Goldblatt & Thulin
• Gladiolus speciosus Thunb.
• Gladiolus spectabilis Baker (s. d.)
• Gladiolus splendens ((Sweet)) Herbert
• Gladiolus stefaniae Oberm.
• Gladiolus stellatus G. Lewis
• Gladiolus subcaeruleus G. Lewis
• Gladiolus sufflavus (G. Lewis) Goldblatt & J.C. Manning
• Gladiolus sulcatus Goldblatt
• Gladiolus taubertianus Schltr.
• Gladiolus tenellus Ecklon
• Gladiolus tenuis M. Bieb.
• Gladiolus teretifolius Goldblatt & De Vos
• Gladiolus thomsonii Baker
• Gladiolus trichonemifolius (phân đoạn Homoglossum)
• Gladiolus tristis (phân đoạn Homoglossum)
  • Gladiolus tristis var. concolor (Salisb.) Baker: lay ơn bốn mùa
• Gladiolus tritoniaeformis
• Gladiolus tritoniiformis Kuntze
• Gladiolus uitenhagensis Goldblatt & Vlok
• Gladiolus undulatus L. (phân đoạn Blandus): lay ơn cánh lượn sóng
• Gladiolus unguiculatus Baker
• Gladiolus usambarensis Marais ex Goldblatt
• Gladiolus uysiae L. Bolus ex G. Lewis
• Gladiolus vaginatus F. Bolus hoặc Bolus f. (phân đoạn Homoglossum)
• Gladiolus validissimus Vaupel
• Gladiolus vandermerwei (L. Bolus) Goldblatt & De Vos
• Gladiolus varius F. Bolus hay Bolus f.
• Gladiolus velutinus De Wild.
• Gladiolus venustus G. Lewis (phân đoạn Hebea)
• Gladiolus vernus Oberm.
• Gladiolus vinoso-maculatus Kies
• Gladiolus violaceo-lineatus G. Lewis
• Gladiolus virescens Thunb. (phân đoạn Hebea)
• Gladiolus viridiflorus G. Lewis
• Gladiolus viridis Aiton
• Gladiolus watermeyeri (phân đoạn Hebea)
• Gladiolus watsonioides Baker
• Gladiolus watsonius Thunb. (phân đoạn Homoglossum)
• Gladiolus woodii Baker
• Gladiolus zimbabweensis Goldblatt

Lưu ý quan trọng