10 Hiện tượng thiên văn đáng chờ đợi nhất năm 2023

Được mệnh danh là một trong những màn trình diễn ánh sáng ngoạn mục nhất bầu trời đêm, mưa sao băng Perseid mang đến những vệt sáng lung linh với tần suất 50-100 sao băng mỗi giờ. Hiện tượng này thường xuất hiện rõ nhất vào những đêm hè ấm áp, tạo điều kiện lý tưởng cho các nhà quan sát thiên văn. Nguyên nhân hình thành là do Trái đất đi qua đám mây bụi vũ trụ từ sao chổi Swift-Tuttle, đặc biệt khi hành tinh chúng ta xuyên qua vùng dày đặc nhất. Điểm nhấn đặc biệt của Perseid chính là những quả cầu lửa sáng rực, tồn tại lâu hơn hẳn so với các vệt sao băng thông thường.

Nếu năm trước Perseid bị ảnh hưởng bởi ánh trăng sáng thì năm nay sẽ là cơ hội tuyệt vời để chiêm ngưỡng trọn vẹn hiện tượng này. Thời điểm lý tưởng nhất là giữa tháng 8 khi mưa sao đạt cực điểm. Những vệt sáng nhanh và rực rỡ của Perseid thường để lại dấu ấn khó quên trên bầu trời đêm. Người xem ở Bắc bán cầu có thể bắt đầu quan sát từ khoảng 10 giờ tối, nhưng thời điểm lý tưởng nhất là trước bình minh. Theo khuyến nghị từ Bảo tàng Hoàng gia Greenwich, để có trải nghiệm tốt nhất, hãy chọn nơi ít ánh sáng nhân tạo và để mắt thích nghi với bóng tối ít nhất 15 phút trước khi quan sát.

Hiện tượng trăng xanh có hai cách giải thích khác nhau: theo mùa (là lần trăng tròn thứ ba trong mùa có bốn lần trăng tròn) và theo tháng (là lần trăng tròn thứ hai trong cùng một tháng dương lịch). Vào ngày 31/8/2023, bầu trời sẽ được chiếu sáng bởi hiện tượng trăng xanh tháng - lần trăng tròn thứ hai trong tháng 8. Điều kiện để xảy ra hiện tượng này là lần trăng tròn đầu tiên phải rơi vào đầu tháng, bởi chu kỳ giữa hai lần trăng tròn chỉ khoảng 29.5 ngày - ngắn hơn độ dài trung bình của một tháng.

Thực tế, trăng xanh không thực sự có màu xanh mà là thuật ngữ thiên văn. Màu xanh hiếm hoi đôi khi xuất hiện do các điều kiện khí quyển đặc biệt như tro bụi núi lửa, hơi nước hoặc một số dạng mây nhất định. Đêm 31/8, mặt trăng sẽ trông lớn hơn và sáng hơn thường lệ do ở vị trí gần Trái đất nhất trên quỹ đạo hình elip - được gọi là siêu trăng.

Năm 2023 sẽ chứng kiến bốn siêu trăng liên tiếp vào các ngày 3/7, 1/8, 31/8 và 29/9. Đặc biệt, tháng 8 có hai lần trăng tròn nên lần thứ hai được gọi là trăng xanh. Hiện tượng này chỉ xảy ra khoảng 2.5 năm một lần, với lần gần nhất là tháng 8/2021.

Dù không ấn tượng bằng Perseids hay Geminids, mưa sao băng Orionid vẫn là hiện tượng đáng chú ý. Vào thời điểm cực đại khoảng 22/10, người quan sát có thể chiêm ngưỡng 10-20 vệt sao băng mỗi giờ tại khu vực ít ô nhiễm ánh sáng. Tương tự Eta Aquarids, trận mưa sao này có nguồn gốc từ sao chổi Halley - được đặt tên theo nhà thiên văn học Edmond Halley, người đầu tiên tính toán quỹ đạo và dự đoán chính xác sự trở lại của sao chổi này năm 1758.

Những thiên thạch Orionid mà chúng ta thấy thực chất là các mảnh vụn từ sao chổi Halley - thiên thể có chu kỳ quỹ quanh Mặt trời khoảng 76 năm. Khi sao chổi di chuyển, nó để lại vô số hạt bụi nhỏ trên quỹ đạo. Năm nay, mặt trăng sẽ lặn sớm vào đêm cực điểm, tạo điều kiện lý tưởng để quan sát hiện tượng này vào rạng sáng. Dù các sao băng có vẻ xuất phát từ chòm Orion, bạn có thể nhìn thấy chúng ở bất kỳ vị trí nào trên bầu trời.

Giữa tháng 10 năm nay, hiện tượng nhật thực hình khuyên sẽ xuất hiện tại khu vực Bắc, Trung và Nam Mỹ. Đây là sự kiện thiên văn đặc biệt khi Mặt trăng không che khuất hoàn toàn Mặt trời, tạo ra vầng sáng hình chiếc nhẫn ngoạn mục kéo dài tối đa 5 phút tại Mỹ. Theo các chuyên gia, hiện tượng này có thể quan sát được ở nhiều khu vực thuộc Hoa Kỳ, Mexico và các nước Nam Mỹ.

Tại Mỹ, nhật thực hình khuyên bắt đầu từ Oregon lúc 9:13 sáng (giờ Thái Bình Dương) và kết thúc tại Texas vào 12:03 trưa (giờ Trung tâm). Những người nằm ngoài dải quan sát hẹp này vẫn có thể chiêm ngưỡng nhật thực một phần nếu điều kiện thời tiết thuận lợi. Lưu ý quan trọng: Tuyệt đối không nhìn trực tiếp vào Mặt trời khi quan sát nhật thực mà không có kính bảo hộ chuyên dụng, vì điều này có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến mắt.

Sau hai lần nguyệt thực toàn phần năm trước, năm 2023 sẽ mang đến hiện tượng nguyệt thực một phần khi Mặt trăng chỉ đi qua một phần vùng bóng tối của Trái đất. Khác với nguyệt thực toàn phần, hiện tượng này tạo nên cảnh tượng độc đáo khi một phần Mặt trăng bị che khuất trong khi phần còn lại vẫn sáng rõ. Còn có loại thứ ba gọi là nguyệt thực nửa tối - khó quan sát hơn do chỉ có vùng bóng mờ của Trái đất phủ lên bề mặt Mặt trăng.

Đặc biệt, nguyệt thực nửa tối năm nay chỉ quan sát rõ ở bờ Đông nước Mỹ. Tại đây, hiện tượng bắt đầu từ 3:35 chiều và kết thúc lúc 6:26 chiều (giờ miền Đông). Dù Mặt trăng chưa lên cao khi bắt đầu, người xem vẫn có thể nhận thấy sự thay đổi màu sắc tinh tế trên bề mặt Mặt trăng sau khi nó mọc. Khác với nhật thực, quan sát nguyệt thực hoàn toàn an toàn và không cần thiết bị bảo vệ mắt.

Được mệnh danh là một trong những màn trình diễn sao băng ấn tượng nhất năm, Geminids luôn nằm trong danh sách mong đợi của giới yêu thiên văn. Điểm đặc biệt của trận mưa sao này nằm ở tốc độ kinh ngạc của các thiên thạch - lên tới 78.000 dặm/giờ, theo NASA. Khác biệt với phần lớn các trận mưa sao băng khác, Geminids có nguồn gốc từ một tiểu hành tinh đá thay vì sao chổi băng giá thông thường.

Nguồn gốc thực sự của Geminids vẫn là điều bí ẩn với giới khoa học. Tiểu hành tinh Phaethon - chỉ rộng khoảng 3 dặm nhưng lại tạo ra lượng mảnh vụn khổng lồ - được cho là có thể từng là một sao chổi đã mất đi lớp vỏ băng. Điều thú vị là Phaethon có đặc điểm giống sao chổi khi phát sáng khi tới gần Mặt trời, và cũng là tiểu hành tinh có quỹ đạo gần Mặt trời nhất. Cái tên Phaethon được đặt theo con trai của thần Mặt trời Helios trong thần thoại Hy Lạp.

Nổi tiếng với những vệt sáng di chuyển cực nhanh và những quả cầu lửa ấn tượng, Perseids có nguồn gốc từ sao chổi Swift-Tuttle với chu kỳ 133 năm quay quanh Mặt trời. Được đặt tên theo chòm sao Anh Tiên (Perseus), đây là một trong những trận mưa sao băng rực rỡ nhất năm với tần suất 50-100 sao băng mỗi giờ vào thời điểm cực đại 12-13/8.

Vào đêm Perseids không trăng ngày 13/12, bầu trời sẽ tối hơn giúp quan sát rõ những vệt sao băng sáng nhất. Thông thường, ánh trăng có thể làm lu mờ phần lớn sao băng, nhưng trong dịp đặc biệt này, người yêu thiên văn sẽ có cơ hội chiêm ngưỡng trọn vẹn hiện tượng. Các mảnh vụn từ sao chổi Swift-Tuttle - lần cuối xuất hiện năm 1992 và sẽ trở lại vào năm 2125 - tạo nên màn trình diễn ánh sáng kéo dài đến hết ngày 1/9.

Nổi tiếng với những vệt sáng dài và tốc độ kinh hoàng lên tới 148.000 dặm/giờ, Eta Aquarid là một trong những trận mưa sao băng ấn tượng nhất năm. Xuất phát từ chòm sao Bảo Bình, những thiên thạch này có nguồn gốc từ sao chổi Halley - thiên thể nổi tiếng với chu kỳ 76 năm quay quanh Mặt trời. Cùng một sao chổi này cũng tạo ra mưa sao băng Orionid vào tháng 10. Lần cuối Halley xuất hiện là năm 1986 và sẽ trở lại vào năm 2061.

Năm nay, Eta Aquarids đạt cực điểm vào đêm 5-6/5. Dù trăng tròn có thể làm giảm phần nào độ rõ nét, người yêu thiên văn vẫn có thể chiêm ngưỡng hiện tượng này. Tại Nam bán cầu, bạn có thể thấy 10-30 vệt sao băng mỗi giờ trong điều kiện lý tưởng. Thời điểm quan sát tốt nhất là trước bình minh, đặc biệt tại các khu vực núi cao ít ô nhiễm ánh sáng.

Vào rạng sáng ngày 17/5/2023, một hiện tượng thiên văn hiếm gặp sẽ xảy ra khi Mặt trăng dạng lưỡi liềm mỏng (chỉ 5% ánh sáng) di chuyển ngang qua và che khuất sao Mộc. Giới thiên văn gọi đây là hiện tượng occultation - khi một thiên thể lớn hơn che khuất thiên thể nhỏ hơn. Sự kiện này xảy ra do độ nghiêng 5º giữa quỹ đạo Mặt trăng quanh Trái đất và mặt phẳng hoàng đạo.

Hiện tượng Mặt trăng che sao Mộc có thể quan sát được từ châu Mỹ và châu Âu, đặc biệt rõ nét qua kính thiên văn. Đây là cơ hội hiếm có vì phải đến năm 2026 hiện tượng tương tự mới lặp lại. Thời điểm quan sát lý tưởng nhất là trước bình minh, khi bầu trời còn tối. Vị trí địa lý cụ thể sẽ ảnh hưởng đến thời gian và khả năng quan sát, bạn có thể kiểm tra thời gian chính xác tại trang In-The-Sky.org bằng cách nhập vị trí của mình.

Vào chiều tối ngày 2/6, một cảnh tượng thiên văn thú vị sẽ diễn ra khi sao Hỏa di chuyển ngang qua cụm sao Tổ Ong (Beehive) lộng lẫy. Để quan sát hiện tượng này, hãy chờ khoảng 1 giờ sau khi mặt trời lặn, tìm sao Kim sáng rồi dóng sang vệt sáng đỏ mờ nhạt hơn chính là sao Hỏa. Khi quan sát qua ống nhòm hoặc kính thiên văn, bạn sẽ thấy hành tinh đỏ nổi bật giữa cụm sao dày đặc. Cụm sao Tổ Ong với khoảng 1,000 ngôi sao trẻ nằm cách chúng ta 600 năm ánh sáng trong chòm sao Cự Giải.

Thời điểm lý tưởng nhất để chiêm ngưỡng sao Hỏa giao hội với cụm sao là vào mùa xuân và hè. Còn được biết đến với tên M44, cụm sao mở này cách Trái đất 520 năm ánh sáng. Thông thường qua ống nhòm có thể thấy khoảng 12 ngôi sao xanh sáng, nhưng vào ngày 2/6/2023, chúng sẽ cùng xuất hiện với sao Hỏa. Dù không phải vị trí đẹp nhất (sau lần đối vị tháng 12/2022) nhưng đây vẫn là dịp tuyệt vời để các nhiếp ảnh gia thiên văn ghi lại khoảnh khắc hành tinh đỏ nằm giữa các ngôi sao xanh.