9 Điều cần biết về bệnh đau dây thần kinh số V (số 5)

Trong đa số trường hợp, đau dây thần kinh số V chỉ ảnh hưởng đến một bên mặt, đặc biệt thường thấy ở phần dưới mặt. Chỉ có một ít trường hợp đau hai bên mặt. Các cơn đau có thể xuất hiện đột ngột khi có sự tác động nhẹ vào vùng má (như khi cạo râu, rửa mặt, trang điểm), hay khi ăn uống, nói chuyện, đánh răng,…

Bệnh đau dây thần kinh số V không đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Tuy nhiên, tình trạng này có thể trở nên nghiêm trọng nếu không được chẩn đoán và điều trị sớm. Nếu không can thiệp kịp thời, dây thần kinh có thể bị tổn thương nặng, dẫn đến nguy cơ liệt nửa mặt do tổn hại dây thần kinh số V hoặc ảnh hưởng tới dây thần kinh VII, dây thần kinh điều khiển các cơ mặt.

Đặc biệt, đau dây thần kinh số V dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý về răng miệng, vì cơn đau thường xuất hiện ở hàm, răng hoặc nướu. Đây cũng là lý do nhiều người đã đi nhổ răng số 8 mà không hề biết mình mắc bệnh này. Do đó, nếu nha sĩ không tìm thấy vấn đề về răng miệng, bạn không nên vội vàng nhổ răng vì sẽ không giúp cải thiện tình trạng.

Để chẩn đoán đau dây thần kinh số V, bác sĩ sẽ dựa vào các triệu chứng lâm sàng. Tuy nhiên, bệnh này thường dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý răng miệng. Vì vậy, cần phân biệt đau dây thần kinh số V với một số bệnh lý khác như:

• Đau một nhánh dây thần kinh số V cần phân biệt với các bệnh lý như viêm xoang, đau đầu căng thẳng và migraine.
• Đau hai nhánh dây thần kinh số V cần phân biệt với bệnh lý răng miệng, tuyến tai, hoặc viêm xoang sàng.
• Đau ba nhánh dây thần kinh số V cần phân biệt với bệnh lý đau răng hàm dưới.

Bác sĩ sẽ chẩn đoán đau dây thần kinh sinh ba chủ yếu qua mô tả của bệnh nhân về các cơn đau, bao gồm:

• Đặc điểm của cơn đau: thường đột ngột và kéo dài trong thời gian ngắn.
• Vị trí đau: Các vùng mặt bị ảnh hưởng sẽ giúp bác sĩ xác định được nơi cơn đau xuất hiện.
• Yếu tố kích thích cơn đau: Thường là những tác động nhẹ như khi ăn, nói chuyện hoặc chạm vào má.

Để chẩn đoán chính xác, bác sĩ có thể thực hiện thêm một số xét nghiệm khác để tìm ra nguyên nhân gây bệnh. Các xét nghiệm bao gồm:

• Khám hệ thần kinh: Sờ và kiểm tra các vùng trên mặt để xác định nhánh dây thần kinh nào bị ảnh hưởng, giúp bác sĩ đưa ra kết luận chính xác hơn. Việc kiểm tra phản xạ cũng giúp nhận diện các triệu chứng do chèn ép dây thần kinh hoặc nguyên nhân khác gây ra.
• Chụp MRI: MRI sẽ giúp bác sĩ xác định xem có khối u nào chèn ép dây thần kinh sinh ba không. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể tiêm thuốc nhuộm vào máu để quan sát rõ hơn các động mạch và tĩnh mạch (MRA - MRI mạch máu).

Do cơn đau mặt có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, việc chẩn đoán sớm và chính xác rất quan trọng. Nếu cần thiết, bác sĩ có thể yêu cầu thêm các xét nghiệm để loại trừ những nguyên nhân khác gây đau.

Đau dây thần kinh số V thường không thể tự khỏi, và cơn đau có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống hàng ngày của người bệnh, khiến họ mất ăn mất ngủ, thậm chí không dám nói chuyện.

Điều trị đau dây thần kinh sinh ba thường bắt đầu bằng thuốc uống, và trong một số trường hợp, phương pháp này có thể mang lại hiệu quả mà không cần điều trị gì thêm. Tuy nhiên, theo thời gian, bệnh có thể không còn đáp ứng với thuốc, và thậm chí thuốc có thể gây ra các tác dụng phụ. Khi đó, tiêm thuốc hoặc phẫu thuật có thể là lựa chọn điều trị tốt hơn.

Đặc biệt, nếu cơn đau xuất phát từ một bệnh nền như đa xơ cứng, bác sĩ sẽ cần điều trị bệnh nền đó đồng thời. Dưới đây là một số phương pháp điều trị đau dây thần kinh số V.

Thuốc uống

Thông thường, bác sĩ sẽ chỉ định các loại thuốc giúp giảm hoặc ngừng tín hiệu đau đến não, bao gồm các loại thuốc sau:

• Thuốc chống trầm cảm: Được chứng minh hiệu quả trong điều trị đau dây thần kinh sinh ba. Nếu thuốc hiện tại không hiệu quả, bác sĩ có thể tăng liều hoặc thay đổi thuốc. Tác dụng phụ của thuốc chống trầm cảm có thể bao gồm choáng váng, mơ hồ, ngủ gà hoặc buồn nôn. Ngoài ra, một số người, đặc biệt là người châu Á, có thể gặp phản ứng thuốc nghiêm trọng.
• Thuốc chống co cơ: Có thể dùng riêng hoặc kết hợp với thuốc giãn cơ. Tác dụng phụ có thể bao gồm mơ hồ, buồn nôn và ngủ gật.
• Tiêm thuốc giảm đau: Một số nghiên cứu cho thấy tiêm thuốc giảm đau có thể giúp giảm cơn đau dây thần kinh sinh ba ở những bệnh nhân không đáp ứng với thuốc uống. Tuy nhiên, cần thêm nghiên cứu trước khi phương pháp này có thể được áp dụng rộng rãi.

Phẫu thuật
Mục đích phẫu thuật là ngừng hoặc giảm sự chèn ép lên dây thần kinh sinh ba, giúp bảo vệ chức năng của dây thần kinh này. Nếu dây thần kinh sinh ba bị phá hủy, có thể gây liệt mặt tạm thời hoặc vĩnh viễn. Sau khi phẫu thuật, cơn đau có thể giảm tạm thời, nhưng có khả năng tái phát sau vài tháng hoặc vài năm.

Có một số phương pháp phẫu thuật:

• Phẫu thuật giải ép vi mạch: Phương pháp này di chuyển các mạch máu dính với gốc của dây thần kinh sinh ba. Bác sĩ sẽ cắt ngay sau lỗ tai và tiến vào hộp sọ để di chuyển các mạch máu và đặt một miếng đệm vào giữa mạch máu và dây thần kinh.
• Phẫu thuật cắt sóng gamma: Phương pháp này sử dụng sóng từ để phá hủy dây thần kinh sinh ba, giúp giảm hoặc loại bỏ cơn đau. Sự giảm đau có thể chậm và kéo dài vài tuần. Phẫu thuật này rất thành công trong việc giảm đau cho phần lớn bệnh nhân. Tuy nhiên, nếu cơn đau tái phát, phẫu thuật có thể cần thực hiện lại.

Để ngăn ngừa đau dây thần kinh số V, ngoài việc duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý và lối sống lành mạnh, việc thường xuyên rèn luyện thể chất cũng đóng vai trò rất quan trọng.

Tập luyện không chỉ giúp cơ thể săn chắc mà còn hỗ trợ cải thiện sức khỏe tâm lý và thần kinh, giúp ngăn ngừa bệnh đau dây thần kinh số V. Việc luyện tập giúp nâng cao sự tự tin, giải tỏa căng thẳng và suy nghĩ tiêu cực, giúp bạn kiểm soát cảm xúc tốt hơn. Nói chung, người có thể trạng khỏe mạnh sẽ ít bị lo âu, trầm cảm và căng thẳng hơn những người ít vận động.

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, tập luyện có thể hỗ trợ điều trị một số vấn đề về thần kinh, ngăn ngừa chứng trầm cảm tái phát và cải thiện các triệu chứng trầm cảm nhẹ. Dưới đây là một số gợi ý trong việc phòng tránh đau dây thần kinh số V.

Hãy tập luyện an toàn
Tập luyện vừa phải là an toàn với hầu hết mọi người, nhưng nếu bạn có kế hoạch tăng cường cường độ, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ. Những người trên 65 tuổi đặc biệt nên tham vấn bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ chế độ tập luyện nào.

• Bắt đầu từ từ và tăng cường độ tập luyện dần dần.
• Dừng tập luyện ngay nếu bạn cảm thấy đau đột ngột, đặc biệt là ở ngực hoặc gặp vấn đề về hô hấp. Đừng ngần ngại tham khảo ý kiến bác sĩ.
• Những ai cảm thấy lo âu hay căng thẳng có thể cần nghỉ giữa buổi tập, vì cơ thể sẽ tích tụ độc tố (như axit lactic) trong quá trình luyện tập. Nếu có bất kỳ vấn đề gì trong quá trình tập, hãy trao đổi với bác sĩ.

Mẹo duy trì trạng thái tích cực

Việc duy trì tinh thần lạc quan sẽ khó khăn nếu bạn đang cảm thấy căng thẳng hoặc lo âu, nhưng có nhiều hoạt động có thể giúp bạn cải thiện tâm trạng. Hãy kiên trì từng bước nhỏ. Bạn có thể tăng dần thời gian luyện tập mỗi ngày để cảm nhận sự thay đổi tích cực.

• Không tập quá sức: Hãy bắt đầu với những bài tập nhẹ nhàng như đi bộ, đạp xe, bơi lội hoặc chạy bộ.
• Khởi động cơ thể khoảng 5 phút trước khi tập luyện. Bạn có thể đi bộ, vận động tay chân nhẹ nhàng hoặc thực hiện vài động tác giãn cơ đơn giản.
• Sử dụng kỹ thuật kiểm tra khả năng nói-hát để đánh giá mức độ tập luyện của bạn. Nếu bạn có thể hát trong khi tập, có thể bạn cần tăng cường độ tập luyện.
• Hãy thư giãn từ 5 đến 10 phút sau mỗi buổi tập. Bạn cũng có thể thực hiện các động tác giãn cơ khi kết thúc.
• Uống đủ nước trước, trong và sau khi luyện tập.
• Đảm bảo tập luyện cách giờ ngủ ít nhất 3-4 giờ để tránh ảnh hưởng đến giấc ngủ.
• Biến các hoạt động hàng ngày như đi bộ đi làm, quét nhà hay chơi với con cái thành một phần của kế hoạch tập luyện.

Cố gắng đạt mục tiêu tập luyện ít nhất 2.5 giờ mỗi tuần với cường độ vừa phải. Các hoạt động như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bắn rổ đều được tính. Nếu không thể dành đủ thời gian, bạn có thể chia nhỏ thời gian luyện tập trong các ngày trong tuần.

Một chế độ dinh dưỡng hợp lý sẽ giúp giảm bớt các triệu chứng khó chịu do bệnh gây ra. Người bị đau dây thần kinh số V nên bổ sung các thực phẩm dưới đây vào khẩu phần ăn của mình:

• Thực phẩm giàu vitamin B và chất xơ: Việc thiếu vitamin B là một trong những nguyên nhân gây đau dây thần kinh. Chất xơ giúp duy trì cảm giác thèm ăn và giúp cơ thể duy trì trọng lượng hợp lý. Vì thế, người mắc bệnh đau thần kinh số 5 nên ăn các loại ngũ cốc nguyên hạt vì chúng cung cấp nhiều vitamin B và chất xơ hơn so với các loại ngũ cốc tinh chế. Một số thực phẩm giàu vitamin B và chất xơ bao gồm: yến mạch, lúa mạch, gạo lứt...
• Omega-3: Omega-3 có nhiều trong các loại cá như cá hồi, cá thu... Nó có tác dụng giảm viêm rất hiệu quả, giúp giảm đau do viêm dây thần kinh số 5.
• Vitamin B-12: Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng người mắc bệnh thần kinh thường bị thiếu vitamin B12. Vì vậy, những người bị đau dây thần kinh số V cần bổ sung thực phẩm chứa nhiều vitamin B12 như thịt nạc, sữa ít béo, cá, trứng, ngũ cốc.
• Protein: Protein giúp giảm các vấn đề về thần kinh, tăng cường miễn dịch và hỗ trợ phục hồi mô. Bạn có thể tìm thấy protein trong các thực phẩm như sữa, đậu nành...
• Chất chống oxy hóa: Trái cây và rau củ giàu chất xơ giúp hỗ trợ điều hòa đường huyết và kiểm soát sự thèm ăn. Các loại trái cây và rau củ bạn nên ăn bao gồm: cam, mâm xôi, khoai lang, đậu hà lan, bí ngô, ớt chuông, cà chua, các loại rau lá xanh.

Người bệnh cũng nên hạn chế tiêu thụ các loại thực phẩm sau:

• Thịt mỡ, thịt bò, thịt xông khói, gà rán... vì các thực phẩm này có thể làm tăng viêm dây thần kinh, khiến cơn đau trở nên trầm trọng hơn.
• Đồ uống có cồn và nước ngọt: Bia, rượu, nước ngọt có ga có thể làm tăng tình trạng viêm nhiễm trong cơ thể.
• Thực phẩm cay nóng như ớt, tiêu: có thể gây kích thích hệ thần kinh.
• Các thức uống chứa cafein: có thể kích thích hệ thần kinh, gây khó chịu và làm tình trạng đau tăng lên.

Bệnh đau dây thần kinh số V không có tính di truyền. Do đó, bạn hoàn toàn có thể yên tâm rằng con của bạn sẽ không gặp phải nguy cơ mắc bệnh này từ mẹ.

Các nghiên cứu từ Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ đã chỉ ra rằng việc mang thai có thể làm tăng mức độ nghiêm trọng của một số bệnh lý mạn tính mà sản phụ đang mắc phải. Mặc dù bệnh đau dây thần kinh số V chủ yếu xảy ra ở người lớn tuổi, nhưng căn bệnh này cũng có thể xuất hiện ở những phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, khiến việc điều trị trở nên phức tạp hơn một chút.

Vì một số loại thuốc điều trị đau dây thần kinh số V có thể ảnh hưởng đến thai nhi, quá trình điều trị bệnh này có thể khó khăn hơn đối với phụ nữ mang thai so với những người bình thường. Hơn nữa, một số phương pháp điều trị xâm lấn có thể không an toàn cho phụ nữ mang thai, vì chưa có đủ nghiên cứu chứng minh tính hiệu quả và an toàn của chúng.

Vì vậy, nếu bạn đang mắc bệnh đau dây thần kinh số V, hãy điều trị ổn định tình trạng trước khi mang thai để tránh các tác dụng phụ không mong muốn có thể ảnh hưởng đến thai kỳ.

Dây thần kinh số V có hai chức năng chính là cảm giác và vận động. Tuy nhiên, chức năng chủ yếu là cảm giác và mỗi nhánh thần kinh đảm nhận cảm giác ở một bên mặt. Dây thần kinh V bao gồm 3 nhánh, được gọi là V1, V2, V3, mỗi nhánh phục vụ một phần riêng biệt của nửa mặt, vì vậy nó còn được gọi là dây thần kinh tam thoa hay dây thần kinh sinh ba.

Đây là dây thần kinh sọ lớn nhất.

• Dây thần kinh mắt: cảm nhận cho vùng trán và mắt.
• Dây thần kinh hàm trên: cảm nhận cho vùng má, môi trên và vòm miệng.
• Dây thần kinh hàm dưới: cảm nhận cho vùng quai hàm và môi dưới, đồng thời điều khiển các cơ để thực hiện các động tác như cắn, nhai và nuốt.

Khi dây thần kinh sinh ba bị kích thích mạnh, những cơn đau dữ dội sẽ xuất hiện. Đau dây thần kinh số V thường bắt đầu đột ngột, giống cảm giác điện giật, đôi khi là kiểu đau nghiền xé, ít gặp kiểu nóng bỏng. Mặc dù cơn đau chỉ kéo dài vài giây, nhưng những cơn đau có thể liên tiếp, kéo dài từ một đến hai phút. Đau dây thần kinh số V có thể tái diễn hàng ngày mà không có quy luật cố định. Mức độ nghiêm trọng của bệnh được xác định dựa vào tần suất xuất hiện của các cơn đau.

Mặc dù các nhà khoa học vẫn chưa tìm ra nguyên nhân chính xác của đau dây thần kinh số V, nhưng qua các triệu chứng đặc trưng, họ đã xác định được một số nguyên nhân có thể gây bệnh:

• Do mạch máu chèn ép: Đây là nguyên nhân chủ yếu, chiếm đến 60% các trường hợp, xảy ra khi các mạch máu, đặc biệt là động mạch tiểu não trên (superior cerebellar artery), chèn ép dây thần kinh số V tại gốc của nó. Tuy nhiên, nguyên nhân tại sao mạch máu lại chèn ép dây thần kinh khi tuổi tác tăng lên vẫn chưa được lý giải rõ ràng.
• Do các khối u chèn ép: Một hoặc nhiều nhánh dây thần kinh số 5 có thể bị chèn ép do các khối u gần khu vực góc cầu-tiểu não, như u nang thượng bì, u ác tính di căn, u màng não, hoặc túi phình động mạch.
• Do virus: Một số nghiên cứu cho thấy đau dây thần kinh số V đặc hiệu (tic douloureux) có thể liên quan đến một loại nhiễm trùng virus âm ỉ ở các nhánh của dây thần kinh sọ ngoại biên hoặc tại hạch Gasser.

Bên cạnh những nguyên nhân trên, đau dây thần kinh số V cũng có thể do chấn thương, chẳng hạn như những thủ thuật can thiệp nhỏ trên khuôn mặt (như nhổ răng) hoặc chấn thương nghiêm trọng như gãy xương nền sọ.

Đau dây thần kinh V có những triệu chứng đặc trưng với cơn đau nổi bật. Các đặc điểm của cơn đau như sau:

• Cơn đau có thể dữ dội đến mức gần như không thể chịu đựng nổi. Đau đến mức bệnh nhân không dám ăn uống vì sợ kích thích sẽ làm đau tăng lên, dẫn đến sụt cân.
• Cơn đau bắt đầu đột ngột, thường là cảm giác giống điện giật, đôi khi cảm giác nghiền xé, ít khi có cảm giác nóng bỏng.
• Cơn đau ngắn, chỉ kéo dài vài giây, nhưng nếu các cơn đau liên tục xảy ra, có thể kéo dài từ một đến hai phút.
• Đau có thể tái diễn hàng ngày, không có chu kỳ cố định. Mức độ nghiêm trọng của bệnh phụ thuộc vào tần suất các cơn đau.
• Đau có thể xuất hiện mà không rõ nguyên nhân, hoặc khi có kích thích từ các tác động như cạo mặt, rửa mặt, ăn uống, nói chuyện, nhăn mặt, chạm vào mặt, thậm chí là khi gió thổi vào mặt.
• Cơn đau xuất hiện ở một bên mặt, theo phân bố của dây thần kinh V, và thường chỉ giới hạn trong một trong ba nhánh thần kinh.
• Theo Hiệp hội Đau đầu quốc tế, tiêu chuẩn chẩn đoán đau dây thần kinh tam thoa là cơn đau kéo dài từ vài giây đến dưới 2 phút, xuất hiện ở mặt và trán.

Cơn đau cần có ít nhất 4 đặc điểm sau:

• Đau đột ngột, dữ dội, nhói, nông, giống như bị đâm hay nóng bỏng.
• Đau phân bố dọc theo một hoặc nhiều nhánh của dây thần kinh tam thoa.
• Đau với cường độ mạnh.
• Đau bị kích thích bởi những tác động như ăn uống, nói chuyện, rửa mặt hay đánh răng.
• Giữa các cơn đau, bệnh nhân không cảm thấy triệu chứng gì.