9 Điều quan trọng cần biết về bệnh sỏi thận

Sỏi thận hình thành khi các chất khoáng trong nước tiểu kết tủa lại thành các tinh thể rắn. Bệnh nhân có thể bị sỏi thận một hoặc nhiều viên, với kích thước từ nhỏ vài milimét đến lớn gần chiếm trọn đài bể thận. Lúc đầu, sỏi thận thường không gây triệu chứng rõ rệt. Nhưng khi sỏi lớn dần và di chuyển, cọ xát vào các cơ quan trong đường tiết niệu, bệnh nhân sẽ cảm thấy các dấu hiệu bất thường. Sau đây là 8 triệu chứng phổ biến của bệnh sỏi thận:

• Đau lưng, hông: Đây là triệu chứng nổi bật của bệnh. Cơn đau thường xảy ra theo từng đợt và có thể kéo dài vài phút rồi tạm ngừng. Mức độ đau không hẳn phụ thuộc vào kích thước của viên sỏi, đôi khi sỏi nhỏ nhưng lại gây cơn đau dữ dội khi di chuyển hoặc làm tắc nghẽn đường tiết niệu.
• Cảm giác đau, nóng rát khi đi tiểu: Cơn đau này xuất hiện mỗi khi tiểu tiện và có thể bị nhầm lẫn với dấu hiệu của viêm đường tiết niệu.
• Cảm giác buồn tiểu và đi tiểu nhiều: Khi sỏi thận đã di chuyển vào niệu quản hoặc bàng quang, người bệnh sẽ thường xuyên có cảm giác buồn tiểu và đi tiểu nhiều lần hơn bình thường, gây phiền toái cho sinh hoạt hàng ngày.
• Tiểu ra máu: Máu trong nước tiểu có thể có màu đỏ, hồng hoặc nâu. Trong một số trường hợp, máu chỉ có thể nhìn thấy dưới kính hiển vi trong xét nghiệm nước tiểu.
• Nước tiểu đục hoặc có mùi hôi: Nước tiểu có màu đục hoặc mùi khó chịu có thể là dấu hiệu nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc thận, đặc biệt khi có mủ trong nước tiểu.
• Tiểu khó: Khi sỏi lớn gây tắc nghẽn niệu quản, người bệnh có thể gặp khó khăn trong việc đi tiểu, phải rặn mạnh và tiểu ra rất ít nước.
• Buồn nôn hoặc nôn mửa: Sỏi thận có thể kích thích các dây thần kinh liên kết giữa thận và dạ dày, gây cảm giác buồn nôn hoặc nôn khi cơn đau xảy ra.
• Sốt, ớn lạnh: Đây là dấu hiệu nghiêm trọng, có thể chỉ ra một nhiễm trùng ở thận hoặc đường tiết niệu. Sốt cao thường xuyên là triệu chứng của tình trạng nhiễm trùng cần được điều trị kịp thời.

Khi nhận thấy các dấu hiệu của bệnh sỏi thận, người bệnh cần nhanh chóng thăm khám với bác sĩ chuyên khoa tiết niệu. Bác sĩ sẽ tiến hành thăm khám lâm sàng, tìm hiểu bệnh sử và yêu cầu thực hiện một số xét nghiệm, như siêu âm, chụp CT hệ tiết niệu, xét nghiệm nước tiểu, xét nghiệm máu, nhằm xác định liệu bệnh nhân có mắc sỏi thận hay không.

Không được chủ quan khi nghi ngờ mắc sỏi thận. Sỏi để lâu sẽ phát triển và gây ra những biến chứng nghiêm trọng như nhiễm trùng đường tiết niệu, ứ nước thận, ứ mủ, giãn đài bể thận, thậm chí là suy thận.

Không tự ý dùng các phương pháp điều trị dân gian, bài thuốc chưa được chứng minh khoa học. Điều này có thể khiến bệnh trở nên nặng hơn và gây ra những hệ quả khó lường.

Phương pháp điều trị bệnh sỏi thận sẽ phụ thuộc vào kích thước, vị trí và tình trạng sức khỏe của bệnh nhân. Dựa trên các yếu tố này, bác sĩ sẽ đưa ra phương án điều trị phù hợp nhất.

Mục tiêu chính là loại bỏ sỏi, làm giảm các triệu chứng khó chịu và ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm đối với sức khỏe.

Phẫu thuật ngoại khoa: Nếu sỏi có kích thước quá lớn và gây ra các tổn thương nghiêm trọng, bác sĩ sẽ chỉ định phẫu thuật ngoại khoa để lấy sỏi ra. Các phương pháp hiện đại như nội soi tán sỏi qua da không cần mổ, tán sỏi nội soi, hay phẫu thuật nội soi ít xâm lấn hiện đang được ưu tiên sử dụng.

Điều trị nội khoa: Đối với những viên sỏi nhỏ hoặc bệnh ở giai đoạn đầu, bác sĩ có thể chọn phương pháp điều trị nội khoa. Mục đích của điều trị nội khoa là hỗ trợ và giúp bệnh nhân đái ra sỏi. Đây là phương pháp an toàn và hiệu quả cho phần lớn bệnh nhân. Điều trị nội khoa cần kết hợp với việc sử dụng thuốc để tăng khả năng làm mòn sỏi, tăng cường lượng nước tiểu giúp đẩy sỏi ra ngoài, và chống viêm, nhiễm khuẩn, đồng thời ngăn ngừa các biến chứng phát sinh.

Để ngăn ngừa bệnh sỏi thận, bạn có thể thực hiện những phương pháp sau đây:

• Uống đủ nước: Hãy duy trì lượng nước đầy đủ suốt cả ngày, đặc biệt là trước khi đi ngủ. Nước giúp cơ thể duy trì sự cân bằng và hỗ trợ thận trong việc loại bỏ độc tố, giảm thiểu sự hình thành sỏi. Tuy nhiên, đừng uống quá nhiều nước vì có thể gây thừa nước và phù tế bào.
• Uống nước chanh: Nước chanh giúp tăng cường lượng citrate trong nước tiểu, từ đó ngăn ngừa sự hình thành sỏi oxalat canxi và axit uric, những nguyên nhân chính tạo thành sỏi thận.
• Giảm thực phẩm chứa oxalat: Oxalat là một trong những chất có thể hình thành sỏi oxalat canxi. Các thực phẩm như trà đá, soda, sô cô la, cây đại hoàng và một số loại hạt chứa nhiều oxalat, vì vậy bạn nên hạn chế tiêu thụ chúng để phòng ngừa sỏi thận.
• Giảm lượng muối: Một chế độ ăn ít muối giúp giảm lượng oxalat trong nước tiểu, từ đó giảm nguy cơ mắc bệnh sỏi thận.
• Giảm caffeine: Caffeine trong các loại đồ uống như cà phê, trà, và thuốc lá có thể gây mất nước, một yếu tố quan trọng góp phần vào sự hình thành sỏi thận. Hãy giảm tiêu thụ caffeine để bảo vệ sức khỏe thận của bạn.
• Kiểm soát lượng đạm động vật: Các thực phẩm như thịt, cá, trứng chứa nhiều purin, gây tăng lượng axit uric trong nước tiểu, một yếu tố chính gây sỏi thận. Hạn chế tiêu thụ các thực phẩm này giúp giảm nguy cơ mắc bệnh.
• Giảm cân an toàn: Béo phì làm tăng gấp đôi nguy cơ mắc bệnh sỏi thận. Việc duy trì trọng lượng cơ thể hợp lý thông qua chế độ ăn uống khoa học và tập thể dục sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ mắc sỏi thận cũng như các bệnh lý khác.

Nhiều người mắc bệnh sỏi thận thường băn khoăn không biết nên ăn gì để hỗ trợ điều trị. Dưới đây là danh sách thực phẩm mà người bị sỏi thận có thể bổ sung vào chế độ ăn:

• Thực phẩm giàu vitamin A: Vitamin A có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ hệ miễn dịch và hệ bài tiết nước tiểu. Nó giúp ngăn ngừa sự tích tụ khoáng chất trong nước tiểu, hạn chế sự hình thành sỏi thận. Các thực phẩm giàu vitamin A gồm có cà rốt, bí đỏ, khoai lang, ớt chuông, cà chua, bông cải xanh…
• Thực phẩm chứa vitamin D và canxi: Nhiều người nghĩ rằng nên kiêng canxi khi bị sỏi thận, nhưng thực tế là nếu thiếu canxi, nguy cơ hình thành sỏi sẽ cao hơn. Người bệnh nên ăn các thực phẩm như phô mai, sữa chua, các loại hạt và rau xanh để bổ sung canxi. Vitamin D giúp cơ thể hấp thu canxi hiệu quả, vì vậy, cá hồi, sữa và lòng đỏ trứng là các nguồn bổ sung tốt.
• Thực phẩm giàu vitamin B6: Vitamin B6 có tác dụng giảm nguy cơ hình thành oxalat trong cơ thể. Bạn có thể bổ sung vitamin B6 từ ngũ cốc nguyên hạt, đậu đỏ, đậu phộng, đậu nành, bông cải và cà rốt.
• Thực phẩm giàu chất xơ: Chất xơ hỗ trợ quá trình tiêu hóa và bài tiết, giúp cơ thể hoạt động tốt hơn. Các thực phẩm như cần tây, bắp cải, rau diếp, bông cải xanh là những lựa chọn tuyệt vời cho bệnh nhân sỏi thận.
• Trái cây giàu vitamin C: Các loại trái cây như cam, quýt, chanh, bưởi chứa nhiều vitamin C, giúp giảm khả năng hình thành oxalat và ngăn ngừa sự tích tụ cholesterol trong mật, một trong những nguyên nhân gây sỏi thận.
• Nước lọc: Uống đủ nước rất quan trọng trong việc phòng ngừa sỏi thận, giúp làm loãng nước tiểu và dễ dàng loại bỏ sỏi nhỏ. Hãy uống từ 2 đến 2,5 lít nước mỗi ngày để duy trì sức khỏe thận. Bạn cũng có thể chia đều lượng nước trong ngày để đảm bảo cơ thể luôn đủ nước.

Để tính lượng nước cần uống mỗi ngày, bạn có thể sử dụng công thức: Cân nặng x 40 = Số nước cần uống trong ngày. Màu sắc nước tiểu cũng là một chỉ số, nếu nước tiểu có màu vàng đậm, bạn cần uống thêm nước.

Ngoài nước lọc, bạn cũng có thể thử những loại nước sau:

• Nước chanh: chứa citrate, giúp hòa tan sỏi thận
• Trà lựu: giảm axit trong nước tiểu, hỗ trợ thải độc
• Nước ép nho: chứa chất chống oxy hóa, hỗ trợ đào thải độc tố
• Trà gừng: kháng khuẩn, chống viêm
• Trà húng quế: chứa axit axetic, hỗ trợ phá vỡ sỏi thận
• Nước cam ép: chứa citrate, giúp ngăn ngừa sỏi thận

Những thực phẩm người bệnh sỏi thận nên kiêng tránh

• Giảm muối và đường: Muối là tác nhân chính gây sỏi thận, làm gia tăng oxalate trong nước tiểu, tạo điều kiện cho sỏi hình thành và dễ dẫn đến suy thận. Bệnh nhân nên giới hạn lượng muối dưới 3gr/ngày và hạn chế đồ ngọt, bánh kẹo chứa fructose và sucrose, vì chúng không chỉ tăng nguy cơ sỏi thận mà còn làm tăng lượng oxalate trong cơ thể.
• Giảm lượng đạm tiêu thụ: Chế độ ăn giàu đạm làm tăng lượng axit uric trong máu, dẫn đến hình thành tinh thể muối urat trong thận. Người bệnh chỉ nên ăn tối đa 200g thịt mỗi ngày và ưu tiên thịt nạc, ức gà, hạn chế hải sản, tôm, cua.
• Giới hạn thực phẩm giàu kali: Khi mức kali trong máu quá cao sẽ gây áp lực lên thận, làm giảm khả năng thải độc của thận và làm tăng nguy cơ sỏi thận. Các thực phẩm giàu kali như chuối, khoai tây, bơ nên được hạn chế trong chế độ ăn của người bệnh.
• Tránh thực phẩm giàu oxalate: Người bị sỏi thận có hàm lượng oxalate cao, vì vậy cần tránh các thực phẩm chứa nhiều oxalate như đậu, củ cải đường, rau cải bó xôi và rau muống.
• Hạn chế thức ăn nhiều dầu mỡ và chiên xào: Thực phẩm chiên xào và nhiều dầu mỡ không chỉ làm tăng lượng đạm và muối vào cơ thể mà còn khiến thận phải làm việc quá sức, làm tình trạng bệnh trở nên trầm trọng hơn. Hãy chế biến thức ăn bằng cách luộc hoặc hấp để bảo vệ sức khỏe thận.
• Tránh nước ngọt và cà phê: Các đồ uống như nước ngọt, nước có ga và cà phê có thể khiến nước tiểu trở nên cô đặc, dễ hình thành sỏi thận. Hạn chế uống những loại đồ uống này để giảm thiểu nguy cơ sỏi thận.
• Kiêng rượu bia và đồ uống có cồn: Việc tiêu thụ quá nhiều rượu bia sẽ làm thận phải làm việc liên tục để thải độc, điều này có thể gây hại nghiêm trọng cho sức khỏe thận. Nam giới nên hạn chế sử dụng rượu bia và đồ uống có cồn để bảo vệ thận.

Sỏi thận là một bệnh lý liên quan đến sự hình thành sỏi trong hệ tiết niệu, thường xuất hiện ở nam giới trong độ tuổi trung niên, từ 30 đến 55 tuổi. Cấu trúc đường tiết niệu của nam giới phức tạp hơn, khiến cho việc đào thải sỏi tự nhiên trở nên khó khăn hơn so với nữ giới.

Quá trình hình thành sỏi bắt đầu khi các tinh thể nhỏ trong nước tiểu kết tụ lại và tạo thành viên sỏi. Những viên sỏi này có thể theo dòng tiểu để bài tiết ra ngoài, nhưng khi chúng gặp phải các điểm tắc nghẽn trong hệ tiết niệu, chúng sẽ bị kẹt lại, tiếp tục kết tụ và phát triển thành những viên sỏi lớn hơn.

Sỏi thận có thể ngày càng lớn và gây tắc nghẽn dòng nước tiểu, dẫn đến tình trạng ứ đọng nước tiểu và giãn phình các bộ phận trên đường niệu. Tại những vị trí này, các biến chứng như nhiễm trùng, kết tinh, và sự hình thành thêm các viên sỏi khác sẽ xảy ra, gây tổn thương dần dần đến cấu trúc của thận.

Phân loại sỏi theo vị trí trên hệ tiết niệu:

• Sỏi thận: Là loại sỏi nằm trong thận, bao gồm sỏi đài thận và sỏi bể thận.
• Sỏi niệu quản: Sỏi di chuyển từ bể thận xuống niệu quản, gây tắc nghẽn đường tiết niệu.
• Sỏi bàng quang: Thường do sỏi từ thận hoặc niệu quản rơi xuống, hoặc do tắc nghẽn ở cổ bàng quang hoặc niệu đạo.
• Sỏi niệu đạo: Là loại sỏi di chuyển từ bàng quang xuống niệu đạo và bị mắc kẹt tại đây.

Sỏi trong hệ tiết niệu được phân loại chủ yếu theo thành phần hóa học của chúng, bao gồm các loại sau:

• Sỏi calcium là dạng sỏi phổ biến nhất, chiếm khoảng 80-90% tổng số ca mắc, bao gồm sỏi Calci Oxalat và Calci Phosphat. Trong đó, sỏi Calci Oxalat chiếm tỷ lệ cao hơn ở các nước có khí hậu nhiệt đới như Việt Nam. Sỏi này rất cứng, có khả năng cản quang, hình dạng gồ ghề, màu vàng hoặc nâu.
• Sỏi phosphat, đặc biệt là Magnésium Ammonium Phosphate, còn được gọi là sỏi nhiễm trùng. Loại sỏi này thường xuất hiện do nhiễm trùng niệu kéo dài, đặc biệt là do vi khuẩn proteus. Sỏi có màu vàng và mềm, thường có kích thước lớn và có thể làm tắc nghẽn các đài bể thận, dẫn đến sỏi san hô.
• Sỏi acid uric hình thành khi quá trình chuyển hóa purine trong cơ thể diễn ra quá mức. Các yếu tố làm gia tăng chuyển hóa purine bao gồm việc tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chứa purine (như nội tạng động vật, cá khô, nấm...), bệnh gout hoặc sự phân hủy tế bào ung thư khi sử dụng hóa trị liệu.
• Sỏi cystine ít gặp hơn và hình thành do sự rối loạn trong quá trình tái hấp thu cystine ở ống thận. Loại sỏi này không cản quang, có bề mặt trơn láng và thường rất hiếm gặp ở Việt Nam.

Sỏi thận có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, nhưng phần lớn trong số đó liên quan đến các thói quen sinh hoạt, những điều mà chúng ta có thể thay đổi để giảm nguy cơ mắc bệnh. Dưới đây là một số nguyên nhân phổ biến:

• Thiếu nước: Một trong những nguyên nhân hàng đầu gây sỏi thận chính là việc uống không đủ nước. Khi cơ thể thiếu nước, lượng nước tiểu sẽ giảm đi, tạo điều kiện cho các chất khoáng kết tinh, dần dần hình thành sỏi thận. Vì vậy, bạn cần duy trì thói quen uống từ 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày, tốt nhất là nước lọc.
• Chế độ ăn uống không hợp lý:
  • Ăn mặn và sử dụng quá nhiều muối, các thực phẩm chế biến sẵn và thức ăn nhanh khiến lượng natri trong nước tiểu tăng lên, kéo theo sự gia tăng nồng độ ion calci tại ống thận, tạo cơ hội hình thành sỏi thận.
  • Tiêu thụ nhiều thịt động vật và hải sản sẽ làm tăng acid uric trong nước tiểu, gây lắng đọng và tạo ra sỏi uric. Thêm vào đó, chế độ ăn nhiều thịt khiến pH nước tiểu giảm, làm tăng đào thải calci và giảm hấp thu citrate, gây ra sỏi thận.
  • Chế độ ăn thiếu calci nhưng dư thừa oxalate, ví dụ như ăn quá nhiều sôcôla, rau muống, cải xoăn, măng tây, khiến các tinh thể oxalate và ion calci kết hợp tại ống thận, tạo thành sỏi.
• Nhịn tiểu: Thói quen nhịn tiểu có thể dẫn đến việc nước tiểu ứ đọng trong bàng quang, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển và khoáng chất tích tụ, gây sỏi thận và các bệnh nhiễm trùng đường tiết niệu.
• Lạm dụng thuốc: Việc tự ý sử dụng thuốc, đặc biệt là kháng sinh như cephalosporin, penicillin hay thuốc nhuận tràng, có thể gia tăng nguy cơ sỏi thận. Bổ sung vitamin C và calci không đúng cách cũng là một nguyên nhân gây bệnh.
• Thừa cân và lười vận động: Cân nặng quá mức và lối sống ít vận động sẽ làm gia tăng nguy cơ hình thành các tinh thể không được hòa tan, dễ kết tủa và tạo thành sỏi thận.
• Nhịn ăn sáng: Việc bỏ bữa sáng có thể khiến mật trong túi mật và đường ruột tích tụ, dẫn đến sự sản sinh cholesterol, một trong những yếu tố hình thành sỏi thận.
• Các nguyên nhân khác: Ngoài các nguyên nhân sinh hoạt, sỏi thận còn có thể do các yếu tố bệnh lý như dị tật bẩm sinh của đường tiết niệu, bệnh nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát nhiều lần, bệnh phì đại tuyến tiền liệt, hoặc yếu tố di truyền từ gia đình có người bị sỏi thận.